Văn hóa trở thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt

VHO - Từ một giá trị khó đo đếm trên bảng cân đối kế toán, văn hóa doanh nghiệp đang được đặt vào trung tâm của quản trị, đổi mới sáng tạo, đạo đức kinh doanh và năng lực phát triển bền vững. Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại Diễn đàn Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam 2026 do Báo Văn Hoá phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức, diễn ra sáng 13.10 tại Hà Nội.

Không thể quản trị doanh nghiệp bằng khẩu hiệu

Phát biểu đề dẫn tại Diễn đàn với chủ đề “Văn hóa doanh nghiệp - nguồn lực nội sinh trong giai đoạn phát triển mới”, Tổng Biên tập Báo Văn Hóa Nguyễn Anh Vũ, Trưởng Ban Tổ chức Diễn đàn đặt ra một câu hỏi có tính nền tảng: Điều gì quyết định sức mạnh lâu dài của một doanh nghiệp?

Vốn, công nghệ, nhân lực, thị trường và mô hình kinh doanh đều giữ vai trò quan trọng. Song có một nguồn lực khó thể hiện trên bảng cân đối kế toán nhưng lại tác động trực tiếp đến cách doanh nghiệp hành động, ứng xử, vượt qua khủng hoảng và phát triển. Đó là văn hóa doanh nghiệp.

Cách nhìn này đặt văn hóa ra khỏi phạm vi của những khẩu hiệu về giá trị cốt lõi, các hoạt động gắn kết nội bộ hay bộ nhận diện thương hiệu.

Khi được đưa vào quản trị, văn hóa hiện diện trong cách lãnh đạo ra quyết định, cách doanh nghiệp đối xử với người lao động, khách hàng và đối tác, cũng như cách ứng xử trước những vấn đề của xã hội.

Khoảng cách giữa nhận thức và thực hành đang là một vấn đề cần được nhìn thẳng. Theo số liệu được nêu tại Diễn đàn, năm 2025 cả nước có gần 297,5 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, trong khi 227,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường.

Những con số này phản ánh mức độ cạnh tranh và sàng lọc mạnh mẽ của môi trường kinh doanh.

Một nghiên cứu do Viện Phát triển Doanh nghiệp thuộc VCCI và Blue C công bố cuối năm 2025, khảo sát 505 doanh nghiệp, ghi nhận điểm trung bình về mức độ trưởng thành trong thực thi văn hóa doanh nghiệp đạt 43,84 điểm, tương đương cấp độ 4 trên thang 6 cấp, tăng 4,12 điểm so với năm 2024.

Tuy nhiên, mới 48,51% doanh nghiệp được khảo sát đạt cấp độ trưởng thành từ mức 4 trở lên; tỉ lệ đạt hai cấp độ cao nhất là 27,9%.

Những dữ liệu ấy đặt ra yêu cầu rõ ràng, giá trị cốt lõi phải được chuyển thành hành vi, nguyên tắc quản trị và lựa chọn cụ thể trong hoạt động kinh doanh. Văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi hiện diện trong những quyết định được đưa ra mỗi ngày.

Câu hỏi lớn đặt ra ở khả năng biến văn hóa thành năng suất, sức chống chịu và năng lực cạnh tranh thực chất của doanh nghiệp.

Niềm tin cũng là một dạng vốn

Một nền văn hóa doanh nghiệp bền vững luôn gắn với đạo đức kinh doanh. Đây là vấn đề ngày càng có ý nghĩa trong môi trường mà uy tín thương hiệu có thể được tạo dựng qua nhiều năm nhưng cũng có thể bị tổn thương rất nhanh.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng; phát triển văn hóa và con người là nền tảng, động lực và trụ cột cho phát triển bền vững.

Ngày 26.6.2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1157/QĐ-TTg về Khung chuẩn mực đạo đức, văn hóa kinh doanh gắn với bản sắc dân tộc và tiếp cận tinh hoa văn hóa kinh doanh thế giới.

Các chuẩn mực ấy đặt ra cách tiếp cận rộng hơn về sức khỏe của doanh nghiệp. Doanh thu, lợi nhuận và quy mô tài sản vẫn là những thước đo quan trọng, song uy tín, trách nhiệm, chuẩn mực ứng xử và những giá trị doanh nghiệp đóng góp cho xã hội cũng góp phần tạo nên giá trị của doanh nghiệp.

Niềm tin của khách hàng, người lao động và đối tác có thể trở thành một dạng vốn quan trọng, quyết định khả năng duy trì quan hệ và mở rộng hoạt động kinh doanh.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Nguyễn Anh Vũ nhấn mạnh: “Niềm tin cũng là vốn; uy tín cũng là tài sản; đạo đức cũng tạo ra giá trị kinh tế”.

Nhìn từ thực tiễn quản trị, đây là vấn đề có ý nghĩa rất cụ thể. Một quyết định minh bạch có thể củng cố niềm tin của người lao động. Cách ứng xử có trách nhiệm với khách hàng có thể bảo vệ thương hiệu. Cam kết được thực hiện nghiêm túc với đối tác có thể tạo nền tảng cho hợp tác lâu dài.

Văn hóa hiện diện trong từng quyết định kinh doanh, góp phần định hình diện mạo, uy tín và giá trị của doanh nghiệp.

Công nghệ càng phát triển, văn hóa càng quan trọng

Một nội dung đáng quan tâm tại Diễn đàn là mối quan hệ giữa văn hóa doanh nghiệp với đổi mới công nghệ và chuyển đổi số.

Dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và các nền tảng quản trị mới đang tạo ra khả năng thay đổi sâu rộng phương thức vận hành doanh nghiệp. Nhưng công nghệ tự thân chưa tạo nên chuyển đổi nếu tư duy quản trị và môi trường văn hóa trong tổ chức vẫn giữ nguyên.

Một doanh nghiệp có thể sở hữu phần mềm hiện đại, hệ thống dữ liệu lớn nhưng vẫn ra quyết định theo kinh nghiệm và cảm tính. Doanh nghiệp có thể khuyến khích sáng tạo nhưng nếu người lao động sợ thất bại, sợ trách nhiệm, những ý tưởng mới khó trở thành giá trị thực.

Chuyển đổi số, đổi mới công nghệ vì vậy đặt ra yêu cầu đổi mới văn hóa. Đó là văn hóa học hỏi, chia sẻ, hợp tác, thử nghiệm và chấp nhận cái mới trong khuôn khổ trách nhiệm.

Có thể nhìn nhận đây là một trong những “nghịch lý” quan trọng của quá trình chuyển đổi số: công nghệ giúp doanh nghiệp tăng tốc, nhưng chất lượng của sự tăng tốc phụ thuộc rất lớn vào con người và môi trường tổ chức.

Giá trị của công nghệ phụ thuộc nhiều vào nền tảng văn hóa của tổ chức: dữ liệu cần được khai thác bằng tinh thần học hỏi, nền tảng số cần sự hợp tác, còn sáng tạo cần một môi trường đủ niềm tin để được thử nghiệm và phát triển.

Vì thế, đầu tư cho công nghệ cần song hành với xây dựng một môi trường văn hóa đủ cởi mở để con người sử dụng công nghệ, làm chủ công nghệ và tạo ra giá trị mới.

Đặt con người vào trung tâm của văn hóa doanh nghiệp

Một doanh nghiệp có nền văn hóa mạnh trước hết phải tạo dựng được môi trường để con người phát huy năng lực.

Người lao động ngày nay quan tâm tới thu nhập, đồng thời quan tâm tới cơ hội phát triển, sự công bằng, môi trường làm việc, cách người lãnh đạo ứng xử, khả năng được lắng nghe và ý nghĩa của công việc. Sự tham gia ngày càng lớn của các thế hệ lao động trẻ cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản trị.

Văn hóa doanh nghiệp không thể chỉ được nhìn từ phía người lãnh đạo. Văn hóa được hình thành trong quan hệ giữa người với người, trong cách một tập thể hợp tác, giải quyết bất đồng, ghi nhận đóng góp và chịu trách nhiệm trước kết quả chung.

Một môi trường nơi người lao động được tôn trọng sẽ tạo ra sự gắn kết. Một môi trường khuyến khích học hỏi sẽ tạo thêm động lực đổi mới. Một môi trường đề cao trách nhiệm sẽ hình thành thói quen hành động chuyên nghiệp.

Suy cho cùng, sức mạnh của tổ chức được tạo nên từ cách con người suy nghĩ, hợp tác, sáng tạo và chịu trách nhiệm. Đây cũng là lý do văn hóa cần được nhìn từ chính con người, chứ không chỉ được xây dựng như một hệ thống quy định nằm trên giấy tờ.

Hình thành hệ sinh thái văn hóa kinh doanh Việt Nam

Từ câu chuyện của từng doanh nghiệp, vấn đề được mở rộng ra cấp độ cộng đồng doanh nghiệp và nền kinh tế.

Nếu hàng trăm nghìn doanh nghiệp cùng theo đuổi các giá trị liêm chính, trách nhiệm, sáng tạo, chuyên nghiệp và khát vọng cống hiến, những giá trị ấy có thể tạo nên một hệ sinh thái văn hóa kinh doanh Việt Nam có bản sắc và năng lực cạnh tranh.

Để làm được điều đó cần sự tham gia của nhiều chủ thể. Nhà nước tạo dựng môi trường thể chế minh bạch, lành mạnh; các hiệp hội lan tỏa chuẩn mực và mô hình tốt; các cơ sở đào tạo quan tâm hơn tới đạo đức, văn hóa kinh doanh bên cạnh kiến thức quản trị.

Báo chí và truyền thông góp phần lan tỏa những giá trị tích cực, đồng thời tạo sức ép xã hội trước những hành vi kinh doanh thiếu chuẩn mực.

Song chủ thể trực tiếp quyết định văn hóa của mỗi doanh nghiệp vẫn là doanh nhân và đội ngũ lãnh đạo. Văn hóa không thể được hình thành chỉ bằng một bộ quy tắc nếu chính người đứng đầu không thực hành những giá trị mà doanh nghiệp lựa chọn.

Năm vấn đề được Tổng biên tập Nguyễn Anh Vũ gợi mở tại Diễn đàn tập trung vào khả năng biến văn hóa thành nguồn lực tạo năng suất và sức chống chịu, năng lực cạnh tranh; đưa đạo đức kinh doanh và văn hoá quản trị vào hoạt động thực chất; tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đổi mới quản trị con người trước những thay đổi của công nghệ và thị trường lao động; đồng thời kết nối nỗ lực của từng doanh nghiệp để hình thành hệ sinh thái văn hóa kinh doanh Việt Nam có bản sắc, trách nhiệm và sức cạnh tranh trong môi trường toàn cầu.

Nhìn theo hướng ấy, xây dựng văn hóa doanh nghiệp không phải một phần việc bên lề của hoạt động kinh doanh, chiến lược phát triển. Đó phải là quá trình định hình cách doanh nghiệp tồn tại, cạnh tranh và tạo dựng niềm tin.

Khi văn hóa hiện diện trong quản trị, đạo đức trở thành nguyên tắc hành động, con người được đặt đúng vị trí và công nghệ được vận hành trên một nền tảng tư duy cởi mở, doanh nghiệp sẽ có thêm một nguồn lực quan trọng để đứng vững trước biến động.

Và khi những giá trị ấy được cộng hưởng trong cộng đồng doanh nghiệp, văn hóa kinh doanh có thể trở thành một phần của sức mạnh nội sinh của nền kinh tế Việt Nam.