Cần lắm một cơ chế “mở đường” thông thoáng

VHO - Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng các đô thị sáng tạo, việc tham gia Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO (UCCN) không còn là một danh hiệu mang tính biểu trưng, mà đã trở thành một lựa chọn chiến lược.

 Đó là con đường để các đô thị khẳng định vị thế trên bản đồ sáng tạo toàn cầu, đồng thời mở ra cơ hội kết nối, hợp tác, thu hút nguồn lực và thúc đẩy phát triển bền vững dựa trên văn hóa.

Cho phép địa phương chủ động hơn

Chính vì vậy, việc Chính phủ ban hành Nghị định 308/2025/NĐ-CP là một bước tiến quan trọng, tạo hành lang pháp lý cho việc xây dựng và đệ trình hồ sơ tham gia các cơ chế của UNESCO, trong đó có Mạng lưới Thành phố sáng tạo.

Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn triển khai và yêu cầu ngày càng cao của UNESCO, có thể thấy rằng quy định hiện hành tuy đã đặt nền móng, nhưng vẫn cần sớm được điều chỉnh theo hướng linh hoạt, kiến tạo hơn để thực sự “mở đường” cho các địa phương.

Trước hết, cần khẳng định rằng Nghị định đã xác lập một quy trình quản lý chặt chẽ: Từ việc địa phương đề nghị, Bộ VHTTDL thẩm định, đến việc Thủ tướng Chính phủ quyết định việc đệ trình UNESCO. Cách tiếp cận này bảo đảm tính thống nhất trong đối ngoại văn hóa, tránh tình trạng đề xuất tràn lan, thiếu kiểm soát. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, quy trình này vẫn mang nặng tư duy “hồ sơ vinh danh”, trong khi bản chất của Mạng lưới Thành phố sáng tạo lại hoàn toàn khác. Khác với các danh hiệu di sản, hồ sơ Thành phố sáng tạo không chỉ là việc chứng minh “có gì”, mà quan trọng hơn là trả lời câu hỏi “sẽ làm gì”.

Đó là một bản cam kết phát triển trong tương lai, với kế hoạch hành động cụ thể, cơ chế vận hành rõ ràng, sự tham gia của cộng đồng sáng tạo và nguồn lực tài chính bảo đảm. Nói cách khác, đây là một hồ sơ mang tính chiến lược phát triển đô thị, không thể chỉ giao cho một cơ quan chuyên môn như ngành văn hóa thực hiện theo cách truyền thống.

Chính ở điểm này, quy định của Nghị định 308 bộc lộ một khoảng trống khi chưa có quy định cụ thể về tổ chức bộ máy xây dựng hồ sơ tại địa phương, rất dễ dẫn đến tình trạng riêng ngành văn hóa phải làm một nhiệm vụ liên ngành.

Một hồ sơ Thành phố sáng tạo, nếu thiếu sự tham gia của các lĩnh vực như quy hoạch đô thị, giáo dục, công nghiệp sáng tạo, du lịch, truyền thông hay khu vực tư nhân, sẽ khó có thể đạt được yêu cầu của UNESCO. Và quan trọng hơn, ngay cả khi được công nhận, việc triển khai cũng sẽ gặp nhiều lúng túng.

Vì vậy, điều cần thiết là cần bổ sung cơ chế cho phép địa phương chủ động hơn ngay từ đầu. Không nên đặt nặng việc “xin phép lập hồ sơ” như một thủ tục bắt buộc trước khi bắt tay vào chuẩn bị. Thực tiễn cho thấy, để xây dựng một hồ sơ đạt chuẩn quốc tế, các thành phố cần ít nhất từ một đến hai năm nghiên cứu, khảo sát, tham vấn và thử nghiệm. Nếu không cho phép chủ động chuẩn bị sớm, địa phương sẽ luôn ở thế bị động, khó theo kịp chu kỳ xét chọn của UNESCO.

Thiết kế một “con đường” đủ thông thoáng

Một điểm khác cũng cần được nhìn nhận lại là việc “thực hiện theo quy định của UNESCO” đối với thành phần hồ sơ. Cách quy định này giúp tránh trùng lặp, nhưng lại thiếu đi vai trò định hướng của quốc gia.

Trong khi UNESCO chỉ đưa ra khung chung, mỗi quốc gia cần có tiêu chí riêng để lựa chọn hồ sơ phù hợp nhất. Bởi lẽ, mỗi kỳ xét chọn thường giới hạn số lượng hồ sơ từ một quốc gia, thậm chí yêu cầu đa dạng lĩnh vực sáng tạo. Nếu không có cơ chế sơ tuyển rõ ràng, rất dễ dẫn đến cạnh tranh nội bộ thiếu định hướng, hoặc lựa chọn chưa thật sự tối ưu.

Thực tế quốc tế cho thấy, những quốc gia thành công trong mạng lưới này đều có cơ chế hỗ trợ rất mạnh từ Trung ương: Từ hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo đội ngũ, kết nối chuyên gia đến hỗ trợ xây dựng nội dung hồ sơ.

Trong khi đó, quy định hiện hành của ta mới dừng ở khâu thẩm định và trình duyệt, chưa thể hiện rõ vai trò “đồng hành” của cơ quan quản lý nhà nước. Đây là một khoảng trống đáng lưu ý, bởi hồ sơ Thành phố sáng tạo không chỉ cần đúng quy định, mà còn cần “đúng cách viết”, “đúng cách kể câu chuyện” theo chuẩn quốc tế.

Một vấn đề nữa là tư duy “sau khi được công nhận mới xây dựng đề án”. Trên thực tế, UNESCO đánh giá rất kỹ kế hoạch hành động bốn năm ngay trong hồ sơ ứng cử. Nếu không chuẩn bị từ đầu, thì việc xây dựng đề án sau khi được công nhận sẽ mang tính hình thức, thiếu tính khả thi.

Do đó, cần điều chỉnh theo hướng, đề án phát triển Thành phố sáng tạo phải là một phần cốt lõi của hồ sơ, không phải là bước tiếp theo. Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng điều mà các địa phương cần không chỉ là một quy trình quản lý, mà là một cơ chế hỗ trợ mang tính kiến tạo. Một cơ chế cho phép họ chủ động chuẩn bị, được hướng dẫn chuyên sâu, được lựa chọn minh bạch và được đồng hành trong suốt quá trình từ xây dựng hồ sơ đến triển khai sau công nhận.

Trong bối cảnh mới, khi các đô thị như Huế đang định hình chiến lược phát triển dựa trên văn hóa và sáng tạo, việc tham gia Mạng lưới Thành phố sáng tạo UNESCO không chỉ là một mục tiêu, mà là một công cụ phát triển. Nhưng để công cụ đó phát huy hiệu quả, cần một khung thể chế phù hợp, không chỉ đúng về quản lý, mà còn đúng về bản chất của sáng tạo.

Nói một cách ngắn gọn, nếu coi Thành phố sáng tạo là một hành trình dài, thì Nghị định 308 mới chỉ vạch ra “điểm xuất phát”. Điều cần làm tiếp theo là thiết kế một “con đường” đủ thông thoáng, đủ linh hoạt và đủ hỗ trợ để các địa phương có thể đi đến đích, không chỉ là được vinh danh, mà là thực sự trở thành những đô thị sáng tạo, sống động và bền vững.