(Bài 1) Từ gìn giữ nếp nhà đến giữ “hồn” văn hóa

VHO - LTS: Giữa nhịp sống hiện đại, bữa cơm gia đình vẫn giữ vai trò là “trái tim” của mỗi mái ấm - nơi nếp nhà được gìn giữ, yêu thương được bồi đắp và những giá trị văn hóa được lưu truyền.

Loạt bài “Bữa cơm Việt giữ trọn yêu thương” tái hiện hành trình của mâm cơm từ chiều sâu văn hóa, vai trò của từng thành viên trong việc giữ lửa gia đình, đến những đổi thay của bữa ăn xưa - nay trong dòng chảy đương đại. Qua đó, Văn Hóa mong muốn khơi gợi sự trân trọng và ý thức gìn giữ những giá trị cốt lõi đã làm nên bản sắc và sức bền của gia đình Việt.

Từ xưa đến nay, bữa cơm gia đình vừa là nhu cầu sinh hoạt, lại vừa là một thiết chế văn hóa đặc biệt của người Việt. Trong từng món ăn, cách quây quần và ứng xử bên mâm cơm, những giá trị về nề nếp gia phong, tình thân và chuẩn mực sống được hình thành, lưu giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ.

 Kết tinh những giá trị văn hóa

Bữa cơm gia đình là một trong những lát cắt rõ nhất về văn hóa Việt. Trước hết, bữa cơm Việt mang đậm dấu ấn của nền văn minh nông nghiệp lúa nước, thể hiện rõ qua cơ cấu quen thuộc “cơm - rau - cá”. Trong bữa ăn, hạt cơm luôn giữ vị trí trung tâm. Đi cùng với cơm là rau xanh, canh, cá hoặc các món mặn được chế biến từ sản vật theo mùa. Đến nay, dù đời sống đã thay đổi, các món ăn có thể phong phú hơn, cách chế biến cũng đa dạng hơn, nhưng trong phần lớn bữa ăn của người Việt, cơm và rau vẫn giữ vị trí quan trọng, gần như không thể thiếu.

Bữa cơm gia đình ở Việt Nam không chỉ là chuyện ăn no, mà còn là một cách thể hiện triết lý sống. Các cụ ta từ xưa đã quan niệm “vừa đủ là đẹp”, không thích phô trương hay dư thừa, luôn hướng tới sự cân bằng và hài hòa. Một mâm cơm truyền thống thường có đủ canh, món mặn, món xào, rau luộc, chút đồ chua và không thể thiếu chén nước mắm hay đĩa gia vị - tất cả đều được sắp xếp vừa mắt, vừa ăn. Người Việt rất tinh tế trong việc chọn nguyên liệu “mùa nào thức nấy” để đảm bảo thực phẩm tươi ngon và giữ hương vị tự nhiên.

Bữa cơm gia đình còn cho thấy sự phong phú trong bản sắc vùng miền. Mỗi vùng đất với điều kiện tự nhiên, khí hậu, sản vật và khẩu vị riêng lại tạo nên một mâm cơm mang sắc thái khác nhau. Nếu miền Bắc chuộng vị thanh nhẹ, hài hòa; miền Trung đậm đà, mặn mà thì miền Nam lại thiên về vị ngọt và sự phong phú của sản vật sông nước. Chính sự đa dạng ấy làm nên vẻ giàu có của văn hóa ẩm thực Việt, nhưng trong mọi khác biệt, bữa cơm gia đình vẫn gặp nhau ở tính cộng đồng, tinh thần sum vầy, sẻ chia và sự gắn bó tình thân.

Khác với lối ăn chia theo phần riêng ở nhiều nước, người Việt quen quây quần xung quanh mâm cơm chung, các món ăn được đặt ở giữa để mọi người cùng chia sẻ. Trong tâm thức dân gian, hình tròn gợi sự vẹn nguyên, đủ đầy, gắn với ý niệm sum họp và đoàn viên. Bởi thế, hai tiếng “quây quần”, “sum vầy” không chỉ là cách nói, mà còn là một cảm thức văn hóa được thể hiện cụ thể ngay tại bữa ăn gia đình.

Song song đó, mâm cơm cũng luôn là nơi lưu giữ những ký ức thân thương và bản sắc văn hóa qua nhiều thế hệ. Hương vị món ăn mẹ nấu, cách bà chuẩn bị, những tiếng cười và câu chuyện rôm rả trong bữa ăn đã trở thành một phần ký ức không thể nào quên. Nhiều khi, điều khiến người ta nhớ nhất không phải là những điều lớn lao, mà là những khoảnh khắc bình dị, ấm áp bên gia đình.

Ngày nay, mâm cơm Việt đã có nhiều thay đổi, món ăn phong phú hơn, cách chế biến nhanh gọn hơn, hòa quyện nhiều phong cách mới. Nhịp sống bận rộn khiến các thành viên đôi khi ăn theo lịch trình và sở thích riêng, không phải lúc nào cũng quây quần đông đủ. Thế nhưng, bữa cơm gia đình vẫn là điểm hẹn thân quen - nơi mọi người gặp gỡ, sẻ chia và cảm nhận trọn vẹn sự sum vầy. Chính khả năng thích ứng linh hoạt đã giúp bữa cơm Việt, dù giản dị, vẫn luôn ấm áp, trở thành sợi dây bền bỉ gắn kết yêu thương và lưu giữ những kỷ niệm vô giá.

Từ nếp nhà đến “đạo” làm người

Bữa cơm gia đình trước hết là nơi gìn giữ nếp nhà, được bồi đắp từ những thói quen lặp lại mỗi ngày: Chờ nhau đủ mặt rồi mới ăn, mời ông bà cha mẹ trước khi cầm đũa, ngồi vào mâm cơm với sự chừng mực, biết hỏi han nhau sau một ngày học tập, làm việc… Chính những điều bình thường ấy góp phần tạo nên trật tự, sự ấm áp và chiều sâu văn hóa trong mỗi gia đình. Khi nhịp sống gấp gáp, nhiều hoạt động sinh hoạt chung dần thưa vắng, bữa cơm càng trở thành điểm tựa để nếp nhà không bị phai nhạt.

Không gian bữa cơm cũng là nơi nuôi dưỡng tình thân. Người Việt không phải lúc nào cũng bày tỏ yêu thương bằng lời, nhưng lại gửi gắm rất nhiều tình cảm qua hành động. Đó có thể là món ăn được nấu theo khẩu vị của từng người; sự nhường phần ngon hơn cho ông bà, cha mẹ, con cái; câu hỏi han khi ai đó trở về muộn... Từ đó, con người học được cách yêu thương và được yêu thương, hiểu rằng gia đình không chỉ là nơi chung sống mà còn là nơi nâng đỡ đời sống tinh thần của mỗi thành viên.

Từ nếp nhà và tình thân, bữa cơm gia đình còn âm thầm trao truyền những bài học làm người. Nhiều giá trị đạo đức đầu tiên được hình thành tự nhiên ngay trên mâm cơm hằng ngày. Trẻ nhỏ học cách kính trên nhường dưới, biết lắng nghe, biết nghĩ đến người khác, biết giữ ý trong lời ăn tiếng nói. Cha mẹ dạy con cách cầm đũa, cách ăn uống lịch sự. Ông bà nhắc con cháu những phép tắc tưởng nhỏ nhưng chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, từ chuyện không ngậm đũa, không xóc bới thức ăn, không gõ bát đũa ầm ĩ, không giành phần hơn cho mình, đến việc phải lễ phép và tôn trọng người khác…

Đó không phải những quy tắc cứng nhắc, mà là cách gia đình bồi dưỡng cho con trẻ nề nếp ứng xử và sự tinh tế, khéo léo. Bởi vậy, bữa cơm gia đình trở thành không gian giáo dục đặc biệt mà khó môi trường nào thay thế được.

Không dừng lại ở việc nuôi dưỡng nhân cách, bữa cơm gia đình còn góp phần hình thành lối sống lành mạnh. Từ bữa ăn hằng ngày, cha mẹ có thể dạy con về thói quen ăn uống điều độ, sự trân trọng thực phẩm và ý thức giữ gìn sức khỏe. Nhưng sâu xa hơn, điều bữa cơm trao truyền là nhận thức rằng sống không chỉ cho riêng mình, ăn không chỉ để no, mà còn để gìn giữ sự gắn bó giữa những người thân yêu.

Giữ bữa cơm gia đình không chỉ là giữ một nếp sinh hoạt mà còn là giữ một không gian nuôi dưỡng tâm hồn và truyền trao giá trị sống. Trong nhịp sống hiện đại, mâm cơm có thể giản dị hơn, thời gian sum họp ngắn lại, nhưng chừng nào các thành viên vẫn còn ý thức ngồi lại bên nhau, chừng đó nếp nhà và những bài học làm người vẫn còn cơ hội được tiếp nối. 

(Còn tiếp)