Kỳ cuối - Chia sẻ để kết nối, đừng biến mái nhà thành “phông nền”

VHO - Mạng xã hội đang trở thành một phần của đời sống gia đình, nơi những bữa cơm, chuyến đi, ký ức văn hóa hay cách ứng xử đẹp được chia sẻ và lan tỏa mỗi ngày. Khi đời sống riêng tư bước ra trước công chúng, điều đáng bàn là ranh giới nào cần được tôn trọng và làm thế nào để sự chia sẻ ấy góp phần nuôi dưỡng những giá trị gia đình tích cực.

Từ căn bếp, kể chuyện nếp nhà trên không gian số

NSƯT Cao Nguyệt Hằng và diễn viên Anh Tuấn là một ví dụ cho cách những sinh hoạt đời thường của gia đình có thể trở thành nội dung trên mạng xã hội mà vẫn giữ được sự chừng mực.

Trong nhiều video, căn bếp là không gian quen thuộc: Anh Tuấn nấu ăn, Nguyệt Hằng trò chuyện, hai vợ chồng cùng chuẩn bị món ăn và kể những câu chuyện gia đình.

Vì thế, khán giả nhận được nhiều hơn câu trả lời “hôm nay nhà nghệ sĩ ăn gì”. Từ một món ăn, người xem có thêm cách chế biến; từ hình ảnh người chồng vào bếp, có thể thấy việc chăm sóc gia đình đang dần trở thành trách nhiệm được sẻ chia.

Cách hai vợ chồng trò chuyện, phối hợp trong những việc rất đỗi bình thường cũng gợi ra một nét đẹp của đời sống hôn nhân: sự đồng hành nhiều khi bắt đầu từ căn bếp và những việc nhỏ bé mỗi ngày.

Với NSND Lan Hương và NSƯT Đỗ Kỷ, mạng xã hội trở thành nơi những chuyện nhỏ trong đời sống mở ra câu chuyện về Hà Nội, món ăn và ký ức.

Hai nghệ sĩ cùng đi dạo, ghé hàng quán, nấu món quen, kể chuyện cũ hay ghi lại những nơi từng đi qua. Một món ăn gợi nhắc một thời, một hàng quán đánh thức ký ức Hà Nội, một chuyến đi trở thành gợi ý về nơi đáng đến, trải nghiệm đáng thử.

Sự gần gũi còn nằm trong cách hai nghệ sĩ ứng xử với nhau. Chẳng cần liên tục khẳng định về hạnh phúc, đôi khi chỉ một người nhớ món người kia thích, cùng trở lại nơi cũ hay tự nhiên tiếp lời nhau cũng đủ gợi ra vẻ đẹp của một cuộc hôn nhân: sự thấu hiểu được bồi đắp từ những điều rất đỗi đời thường.

Những trường hợp ấy cho thấy “đời thật” và “đời trên mạng” hoàn toàn có thể song hành. Một gia đình có thể cùng làm video, giới thiệu món ăn, kể về chuyến đi, chia sẻ ký ức văn hóa hay livestream khi các thành viên cùng thấy thoải mái.

Cốt lõi nằm ở cách mỗi người ứng xử với đời sống riêng và tôn trọng những người cùng xuất hiện trong câu chuyện ấy. Khi sự chia sẻ được xây dựng trên nền tảng đồng thuận và chân thành, mạng xã hội có thể trở thành một không gian lan tỏa những giá trị đẹp của gia đình.

Khi người thân trở thành một phần của “nội dung”

Rắc rối bắt đầu từ lúc một người quen đưa máy quay lên và nghĩ người nhà chắc cũng chẳng ngại. Đang livestream, tiện tay quay sang chồng đang ăn; thấy con đang học, đang chơi thì gọi lại “chào các cô, các chú”; bố mẹ lớn tuổi cũng có thể vô tình lọt vào khung hình giữa những sinh hoạt rất riêng.

Với người cầm máy, đó có thể chỉ là một khoảnh khắc vui vẻ trong nhà. Với người xuất hiện, cảm giác lại hoàn toàn khác khi hình ảnh của mình bất ngờ được đưa đến trước hàng trăm, hàng nghìn người.

Phần lớn những chia sẻ ấy bắt đầu từ sự yêu thương và mong muốn lưu giữ những khoảnh khắc đẹp của gia đình. Tuy nhiên, càng dễ chia sẻ, ranh giới riêng tư càng cần được cân nhắc. Người vợ thích xuất hiện trên mạng chưa chắc người chồng cũng muốn; cha mẹ thấy con đáng yêu cũng cần cân nhắc trước khi đưa mọi khoảnh khắc của trẻ lên mạng xã hội.

Với gia đình còn con đang tuổi học hành, quyền riêng tư còn gắn với nhịp sống của trẻ. Trẻ cần được bảo vệ hình ảnh, được có thời gian yên tĩnh để học, nghỉ ngơi và có quyền không xuất hiện trên mạng nếu con không muốn.

Một buổi livestream vui với người lớn vẫn cần dành cho trẻ khoảng thời gian riêng để học tập, nghỉ ngơi, vui chơi, thay vì kéo các em vào khung hình như những “nhân vật” bất đắc dĩ.

Với những câu chuyện liên quan đến thờ cúng, ngày giỗ, bàn thờ hay di ảnh người đã khuất, sự kín đáo và tôn trọng cũng cần được đặt lên trước nhu cầu chia sẻ. Chia sẻ một ký ức để người thân ở xa cùng tưởng nhớ là một chuyện; biến cả nghi lễ thành nội dung để duy trì tương tác lại là chuyện khác.

Khi người đang thắp hương vẫn phải để ý lượt xem, liên tục dừng lại trả lời bình luận, tính chất của khoảnh khắc tưởng niệm đã ít nhiều thay đổi.

Văn hóa ứng xử trên mạng trước hết nằm ở khả năng tự nhận biết điều gì phù hợp để chia sẻ và đâu là khoảng riêng nên dành cho gia đình, thay vì đặt ra những quy định cứng nhắc về nội dung được đăng tải.

Người đăng thường nhìn thấy những lượt thích, bình luận hưởng ứng, trong khi nhiều người khác chỉ lướt qua hoặc giữ im lặng. Một livestream nhận hàng chục lời khen dễ tạo cảm giác nội dung ấy được đón nhận rộng rãi, dù vẫn có người cảm thấy đời tư đang được chia sẻ quá mức và chọn cách im lặng vì ngại góp ý.

Bởi vậy, lời tán thưởng trên mạng chỉ phản ánh một phần giá trị của nội dung. Điều đáng cân nhắc hơn là câu chuyện ấy đem lại điều gì cho người xem và những thành viên cùng gia đình có thực sự thấy thoải mái với cách chia sẻ ấy.

3 giới hạn cho một “gia đình số”

Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình xác định những giá trị nền tảng là tôn trọng, bình đẳng, yêu thương, chia sẻ. Trong đời sống số, những nguyên tắc ấy cần được hiểu rộng hơn. Tôn trọng còn là tôn trọng quyền không xuất hiện trên mạng của người thân; bình đẳng là không mặc nhiên đặt nhu cầu thể hiện của một người cao hơn thời gian của những thành viên khác; với con cái, yêu thương còn bao gồm việc bảo vệ giờ học, thời gian nghỉ ngơi và quyền riêng tư của trẻ.

PGS.TS Trịnh Hòa Bình cho rằng, mỗi gia đình hiện nay rất cần hình thành ba giới hạn: giới hạn về thời gian, không gian và sự đồng thuận.

“Những giới hạn ấy không nhằm hạn chế tự do của bất kỳ ai. Ngược lại, đó là cách để mỗi người vẫn có không gian riêng mà không làm tổn thương không gian chung của gia đình”, ông nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Trịnh Hòa Bình, giới hạn về thời gian là phải có những khoảng dành cho gia đình mà điện thoại không chi phối; một bữa cơm, cuộc trò chuyện hay chuyến đi cần có lúc mọi thành viên thực sự hiện diện.

Giới hạn về không gian là hiểu rằng không phải mọi chuyện diễn ra trong nhà đều nên trở thành nội dung công cộng, nhất là chuyện vợ chồng, sinh hoạt riêng, nghi lễ thờ cúng hay ký ức về người đã khuất. Còn sự đồng thuận đòi hỏi phải tôn trọng mong muốn của người thân khi hình ảnh của họ được đưa lên mạng, không thể vì họ không phản ứng mà mặc nhiên coi đó là sự đồng ý.

Nhìn từ cách nhiều gia đình chia sẻ đời sống trên mạng xã hội, có thể thấy chuyện đưa hình ảnh gia đình lên không gian số ngày càng trở nên tự nhiên.  

Một người phụ nữ có quyền hát, làm đẹp, tìm niềm vui; các thành viên trong gia đình cũng có thể cùng làm video, giới thiệu món ăn, điểm đến hay kể những câu chuyện văn hóa thú vị.

Mạng xã hội, nếu được sử dụng đúng cách, có thể nối dài những giá trị gia đình ra cộng đồng. Điều đáng lưu tâm nằm ở thời điểm chiếc camera bắt đầu chi phối đời sống: sở thích của một người làm xáo trộn nhịp sinh hoạt chung, người thân phải xuất hiện theo ý người cầm máy, giờ học của con nhường chỗ cho giờ “lên sóng”, đời tư trở thành nguyên liệu cho tương tác.

Một mái nhà chẳng cần tắt hết điện thoại mới giữ được hơi ấm. Nhưng mỗi gia đình vẫn cần những khoảng thời gian chiếc điện thoại được đặt xuống, để bữa cơm diễn ra trọn vẹn, con tập trung học và vợ chồng có thể ngồi lại nói với nhau những câu chuyện của riêng mình.

Mạng xã hội có thể đưa một món ăn ngon, một điểm đến đẹp hay một cách ứng xử tử tế từ căn nhà nhỏ đến hàng nghìn người. Song trước khi chia sẻ mái nhà với cả thế giới, điều đáng hỏi nhất vẫn là: những người đang sống trong mái nhà ấy có được tôn trọng, được lắng nghe và thực sự có thời gian dành cho nhau?