Quy hoạch sông Hồng trước sức ép bảo tồn di sản

VHO - Quy hoạch hơn 11.400ha ven sông Hồng với 123 di tích, làng cổ, làng nghề đặt ra yêu cầu cân bằng giữa phát triển không gian đô thị mới và bảo tồn những giá trị văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ. Bài toán không chỉ là giữ lại các di tích, mà còn bảo vệ cấu trúc làng, cảnh quan, sinh kế và mối liên kết cộng đồng trong quá trình tái thiết hai bên sông.

123 di tích nằm giữa một cuộc tái thiết lớn

Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỉ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, nghiên cứu trên diện tích khoảng 11.418ha. Trong phạm vi này có 123 di tích, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 26 di tích quốc gia, 35 di tích cấp thành phố và 61 di tích chưa được xếp hạng; cùng 14 địa điểm lưu niệm các sự kiện cách mạng, kháng chiến.

Theo định hướng quy hoạch, sông Hồng không chỉ là không gian mặt nước mà được xác định là trục cảnh quan, sinh thái, văn hóa - lịch sử và phát triển mới của Thủ đô. Hệ thống công viên, không gian công cộng, văn hóa, thể thao, du lịch và các khu đô thị mới sẽ được tổ chức lại dọc hai bờ sông.

Quy mô phát triển lớn đồng nghĩa với sức ép lớn đối với những không gian đã hình thành qua nhiều thế hệ. Vấn đề không chỉ nằm ở việc một di tích có được giữ lại hay không, mà còn ở cách di tích đó tiếp tục tồn tại trong cấu trúc đô thị mới.

KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, cho rằng quy hoạch sông Hồng cần đặt con người, tự nhiên và văn hóa trong cùng một cấu trúc phát triển. Ông nhấn mạnh: “Nếu chúng ta chưa thể tạo ra một giá trị tốt hơn thì không có lý do gì để xóa bỏ những giá trị đã được thời gian kiểm chứng”. Đây là cách tiếp cận đáng lưu ý khi các dự án mới tác động tới những không gian làng cổ, làng nghề và di sản đã hình thành lâu đời ven sông.

Giữ di tích chưa đủ để giữ di sản

Một ngôi đình, ngôi chùa, nhà thờ họ hay không gian làng nghề không tồn tại độc lập với cộng đồng. Giá trị của chúng còn nằm ở ký ức, tập quán, nghề truyền thống, lễ hội, không gian sinh hoạt và những mối quan hệ xã hội được duy trì qua nhiều thế hệ.

Hồ sơ quy hoạch đã đặt ra yêu cầu bảo tồn các khu vực lõi làng truyền thống, làng nghề và các làng có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa; đồng thời kiểm soát mật độ xây dựng, tầng cao và kiến trúc để phù hợp với không gian làng và khu vực bảo vệ di tích.

Nhưng thách thức lớn hơn nằm ở giai đoạn triển khai. Nếu chỉ bảo tồn công trình mà làm biến đổi không gian sống, nghề nghiệp và sinh hoạt cộng đồng xung quanh, di sản có nguy cơ được giữ lại về hình thức nhưng mất dần sức sống.

Từ góc nhìn quy hoạch, ông Nguyễn Trọng Kỳ Anh, Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, từng nhấn mạnh sông Hồng không chỉ là dòng sông mà còn tạo nên không gian văn hóa, bề dày lịch sử của Thăng Long - Hà Nội. Theo ông, việc tổ chức không gian hai bên sông cần hướng tới “kết nối những giá trị văn hóa lịch sử với đời sống đương đại”. Ông cũng cho rằng cần ưu tiên các dự án văn hóa, du lịch và không gian sáng tạo trong quá trình cụ thể hóa quy hoạch.

Như vậy, bảo tồn trong quy hoạch sông Hồng không thể chỉ được hiểu là khoanh vùng một số công trình. Điều cần giữ là cả cấu trúc không gian và những giá trị văn hóa đang tạo nên bản sắc của các cộng đồng ven sông.

Tái định cư không thể chỉ tính bằng chỗ ở

Đối với những khu vực phải di dời hoặc chỉnh trang, bài toán khó nhất là làm thế nào để quá trình tái định cư không làm đứt gãy sinh kế và quan hệ cộng đồng.

Theo định hướng trong hồ sơ quy hoạch, việc tái định cư phải ưu tiên duy trì nơi ở, sinh kế, quan hệ cộng đồng; trước hết xem xét trong cùng xã, phường hoặc khu vực lân cận. Các khu tái định cư cũng phải bảo đảm hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và điều kiện để người dân tiếp tục lao động, sản xuất, kinh doanh cũng như duy trì các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với các làng nghề. Một hộ sản xuất không chỉ cần một căn nhà mới mà còn cần không gian sản xuất, khách hàng, chuỗi cung ứng, quan hệ làng xóm và điều kiện để nghề tiếp tục tồn tại.

Vì vậy, việc triển khai quy hoạch cần tránh cách tiếp cận chỉ tính toán số hộ phải di chuyển và quỹ đất tái định cư. Với những cộng đồng có lịch sử cư trú lâu đời, phương án không gian mới cần tính đến cả nơi ở, nơi sản xuất, không gian tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và khả năng duy trì nghề truyền thống.

Biến sông Hồng thành hành lang di sản sống

Điểm quan trọng của quy hoạch không nằm ở việc tạo thêm bao nhiêu công viên hay công trình ven sông, mà ở khả năng kết nối những giá trị đang tồn tại thành một cấu trúc không gian mới.

Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội xác định sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo, đồng thời là không gian có khả năng kết nối các chức năng đô thị, cảnh quan và những giá trị lịch sử, văn hóa. Trong các định hướng mới, việc phát triển hai bên sông được đặt trong mối quan hệ với lõi di sản, không gian công cộng và cấu trúc đô thị dài hạn.

Cách tiếp cận này cho thấy sông Hồng có thể đóng vai trò trục kết nối; công viên và không gian công cộng là nơi tiếp cận; di tích trở thành các điểm neo lịch sử; làng nghề cung cấp nội dung trải nghiệm; vùng nông nghiệp sinh thái tạo thêm không gian sản xuất và trải nghiệm; còn lễ hội, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng duy trì chiều sâu văn hóa của tuyến.

KTS Trần Huy Ánh cũng lưu ý thành công của quy hoạch không nên chỉ được đo bằng số lượng dự án hay quy mô đầu tư, mà phải được nhìn từ chất lượng sống của người dân, khả năng tiếp cận mặt nước, không gian xanh, môi trường và các giá trị văn hóa.

Từ góc độ này, việc lập các quy hoạch chi tiết cần tiếp tục làm rõ bản đồ các lớp giá trị văn hóa, từ di tích được xếp hạng đến những không gian chưa được nhận diện đầy đủ; từ cấu trúc làng đến nghề truyền thống, lễ hội, tín ngưỡng và sinh kế. Cùng với đánh giá tác động về giao thông, môi trường và hạ tầng, cần đặt yêu cầu bảo tồn cấu trúc văn hóa - xã hội của cộng đồng vào quá trình triển khai.

Nếu làm được, hành lang sông Hồng sẽ không chỉ là một trục giao thông hay cảnh quan mới mà trở thành một hành lang di sản sống, nơi đô thị hiện đại được phát triển trên nền những giá trị đã được hình thành qua nhiều thế hệ. Ngược lại, nếu chỉ ưu tiên xây dựng mới mà xem nhẹ các mối liên kết giữa di tích, làng nghề, sinh kế và cộng đồng, nguy cơ lớn nhất không phải là mất một công trình, mà là mất cả hệ thống ký ức làm nên bản sắc của không gian sông Hồng.