Ngô Thì Nhậm và truyền thống hiếu học của một dòng họ

VHO - Ngày 28.10, tại Hà Nội, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức Hội thảo khoa học “Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm (1746 – 1803) và truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai (Hà Nội)”, hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026) và 280 năm ngày sinh Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm.

Hội thảo tập trung làm rõ truyền thống hiếu học, khoa bảng của dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai; thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của danh nhân Ngô Thì Nhậm, đồng thời phân tích mối liên hệ giữa dòng họ với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và giá trị di sản văn hóa cần được bảo tồn, phát huy trong đời sống đương đại.

Phát biểu tại hội thảo, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh, trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Quốc Tử Giám cùng những người học từ đây đã góp phần bồi đắp truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài.

Những giá trị ấy không chỉ được vun đắp trong thể chế giáo dục quốc gia mà còn được trao truyền qua gia đình, dòng họ, làng xã. Dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai là một trường hợp tiêu biểu, với nhiều thế hệ nối tiếp nhau học tập, sáng tác và phụng sự đất nước.

Danh nhân Ngô Thì Nhậm là trí thức tiêu biểu cuối thế kỷ XVIII, có nhiều đóng góp trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao và tư tưởng. Ông đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1768, đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1775, từng hoạt động dưới thời Lê – Trịnh và sau đó tham gia triều Tây Sơn, đảm nhận những trọng trách trong lĩnh vực chính trị, ngoại giao.

Theo ông Lê Xuân Kiêu, cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm phản ánh tài năng, bản lĩnh cùng những lựa chọn của người trí thức trước những bước ngoặt của lịch sử. Đáng chú ý, thời gian ông đảm nhiệm công việc tại Quốc Tử Giám dưới triều Tây Sơn đã để lại dấu ấn qua tác phẩm “Thái học môn lâu phú”.

Đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa nhằm làm rõ vai trò của ông trong đời sống giáo dục, tư tưởng và những chuyển biến của thể chế giáo dục quốc gia đương thời. Việc đánh giá Ngô Thì Nhậm cần đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, trên cơ sở đối chiếu tư liệu khách quan, toàn diện và khoa học.

Tại hội thảo, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu cũng đề cập đến truyền thống khoa bảng của dòng họ Ngô Thì, trong đó có Tiến sĩ Ngô Thì Sĩ (1726 – 1780), thân phụ Ngô Thì Nhậm, một học giả có nhiều đóng góp trên các lĩnh vực chính trị, sử học, văn chương và giáo dục.

Hiện Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn lưu giữ 7 bia đề danh tiến sĩ ghi danh 5 vị khoa bảng thuộc dòng họ Ngô Thì. Những tư liệu này góp phần làm rõ bề dày truyền thống coi trọng học vấn của dòng họ, được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đề cập đến vị trí của dòng họ Ngô Thì trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn học, cho rằng dòng họ này có vai trò quan trọng với khoảng 15 tác giả qua các thế hệ, tùy theo từng thống kê, khởi đầu từ Ngô Thì Ức và tiếp nối bởi nhiều cây bút có đóng góp đáng kể.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn, có thể xem dòng văn Ngô Thì như một “gia huy văn chương”, được kiến tạo bởi nhiều tác giả qua khoảng bốn thế hệ, thể hiện bản sắc và truyền thống sáng tác của dòng tộc. Những dòng văn như Ngô Thì góp phần hình thành các vùng văn hóa, tạo nên hạt nhân bồi đắp truyền thống văn hiến của làng quê và vùng đất.

Bên cạnh việc nghiên cứu thân thế, sự nghiệp và trước tác của các danh nhân, hội thảo còn đặt ra vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Ngô Thì, từ hệ thống di tích, tư liệu đến công tác giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay.

Được thành lập năm 1076 dưới triều Lý, Quốc Tử Giám là dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam, thể hiện sự quan tâm của nhà nước đối với việc đào tạo, bồi dưỡng nhân tài. Qua nhiều thế kỷ, cùng với hệ thống giáo dục và khoa cử, Quốc Tử Giám góp phần hun đúc truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài, đào tạo nhiều thế hệ trí thức có đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.

Hội thảo là dịp nhìn nhận sâu sắc hơn những đóng góp của danh nhân Ngô Thì Nhậm và dòng họ Ngô Thì đối với lịch sử giáo dục, văn học, văn hóa dân tộc; qua đó góp phần lan tỏa truyền thống hiếu học, khơi dậy ý thức trân trọng di sản và phát huy giá trị của tiền nhân trong đời sống đương đại.