Hát nhà trò Văn Trinh: Thanh âm cổ từ đất xứ Thanh

VHO - Gắn với lịch sử vùng đất Văn Trinh, Hát nhà trò ở xã Quảng Ngọc (Thanh Hóa) là loại hình nghệ thuật dân gian có giá trị đặc sắc.

Những bài bản cổ, cách hát và lối diễn xướng truyền thống đặt ra yêu cầu lưu giữ tư liệu, duy trì thực hành và tìm cách đưa di sản đến gần công chúng hôm nay.

Dấu ấn nghệ thuật từ vùng đất Văn Trinh

Trong hành trình tìm kiếm những thanh âm đặc trưng của mỗi vùng đất, các làn điệu dân gian không chỉ phản ánh đời sống tinh thần mà còn lưu giữ những dấu ấn lịch sử, phong tục và sinh hoạt cộng đồng.

Tại xã Quảng Ngọc, tỉnh Thanh Hóa, Hát nhà trò Văn Trinh là một loại hình nghệ thuật như vậy.

Gắn với đền thờ Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật, Hát nhà trò Văn Trinh có lịch sử lâu đời, được người dân gìn giữ và thực hành trong các dịp lễ hội.

Theo tư liệu lịch sử và văn hóa địa phương, Trần Nhật Duật là danh tướng thời Trần, có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.

Ông còn được biết đến là người am hiểu âm nhạc, gắn với quá trình hình thành và phát triển lối hát nhà trò ở vùng đất Văn Trinh.

Qua nhiều thế hệ, loại hình diễn xướng này trở thành một phần trong sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.

Nội dung các bài hát thường ca ngợi công đức tiền nhân, đề cao đạo lý, thể hiện tình yêu quê hương và những quan niệm về cuộc sống của người dân.

Điểm đặc sắc của Hát nhà trò Văn Trinh là sự kết hợp giữa lời ca, âm nhạc và diễn trò.

Các hình thức trình diễn gồm hát nói, hát dâng hương, hát đối, ngâm câu đối, hát phú... với sự phối hợp của ca nương, kép đàn và các nhạc cụ truyền thống như đàn đáy, trống, phách.

Người biểu diễn phải nắm được lời hát, làn điệu, nhịp phách và cách thể hiện phù hợp với từng bài bản.

Theo tư liệu giới thiệu về di sản, kho văn bản cổ của Hát nhà trò Văn Trinh có hơn 100 bài hát.

Nội dung các bài phản ánh nghi lễ, quan niệm đạo đức và đời sống tinh thần của cộng đồng, đồng thời cung cấp tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn học và nghệ thuật diễn xướng truyền thống.

Không gian trình diễn cũng là yếu tố tạo nên đặc trưng của loại hình này. Hát nhà trò gắn với đền thờ và lễ hội, trong đó có những bài phục vụ nghi lễ, có những phần đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật.

Vì vậy, muốn hiểu đầy đủ di sản cần đặt lời hát trong mối liên hệ với nhạc cụ, cách trình diễn và không gian văn hóa đã nuôi dưỡng nó.

Ngày 26.4.2024, nghệ thuật trình diễn dân gian Hát nhà trò Văn Trinh được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Việc ghi danh là cơ sở để địa phương tiếp tục quan tâm đến công tác bảo tồn, nhưng để di sản được duy trì lâu dài, điều quan trọng vẫn là giữ được bài bản, người thực hành và môi trường trao truyền.

Giữ bài bản cổ, mở rộng cách tiếp cận

Hát nhà trò Văn Trinh từng trải qua giai đoạn mai một khi không gian thờ tự và sinh hoạt lễ hội bị gián đoạn. Việc thực hành không được duy trì thường xuyên khiến quá trình truyền dạy gặp khó khăn.

Phục hồi di sản vì thế không chỉ là khôi phục nơi thờ tự mà còn phải tìm lại những bài bản, kỹ thuật trình diễn và người có khả năng truyền dạy.

Năm 2005, đền thờ Chiêu Văn vương Trần Nhật Duật được khởi công xây dựng lại.

Năm 2006, Nghệ sĩ Ưu tú Bạch Vân được mời về truyền dạy hát ca trù cho người dân, tạo cơ sở cho quá trình phục hồi Hát nhà trò Văn Trinh.

Từ những buổi học ban đầu, người dân từng bước tiếp cận cách hát, cách múa và sử dụng nhạc cụ truyền thống.

Câu lạc bộ Hát nhà trò Văn Trinh sau đó trở thành nơi duy trì hoạt động tập luyện, biểu diễn và truyền dạy.

Dù vậy, việc bảo tồn vẫn còn những khó khăn. Hát nhà trò đòi hỏi người học phải kiên trì luyện tập, nắm được kỹ thuật và phối hợp với nhạc cụ.

Nếu thiếu người hướng dẫn, không có lịch sinh hoạt ổn định hoặc ít cơ hội biểu diễn, việc truyền dạy khó duy trì thường xuyên.

Bên cạnh đó, các bài bản cổ cần được sưu tầm, đối chiếu và lưu trữ có hệ thống để hạn chế nguy cơ thất truyền.

Trong bối cảnh đó, chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026 do Bộ VHTTDL phát động ngày 12.10 mở ra một hướng tiếp cận rộng hơn đối với việc lưu giữ và giới thiệu các chất liệu âm nhạc Việt Nam.

Chương trình khuyến khích cộng đồng chia sẻ, sáng tạo từ những giai điệu, làn điệu dân gian, nhạc cụ và âm thanh gắn với đời sống; đồng thời hướng tới xây dựng Ngân hàng Thanh âm Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam.

Với Hát nhà trò Văn Trinh, việc ghi âm, ghi hình các bài bản cổ có thể góp phần lưu giữ tư liệu về giọng hát, nhịp phách, cách sử dụng nhạc cụ và bối cảnh trình diễn.

Các bản ghi cần đi kèm thông tin về bài hát, người thể hiện và nguồn tư liệu, có sự tham gia của nghệ nhân, câu lạc bộ và cơ quan chuyên môn để bảo đảm tính chính xác. Đây cũng là nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, truyền dạy và giới thiệu di sản đến công chúng.