Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long với câu chuyện lưu giữ thanh âm Việt Nam

VHO - Từ tiếng đàn bầu, điệu xẩm đến tiếng leng keng phố cổ hay một câu nói quen thuộc trong đời sống, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cho rằng, những thanh âm gần gũi có thể giúp nhận diện bản sắc dân tộc, khơi gợi tình yêu di sản. Đây cũng là một hướng tiếp cận giàu ý nghĩa mà chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026 do Bộ VHTTDL phát động hướng tới.

Từ thanh âm đời thường đến dấu ấn văn hóa Việt

Với thông điệp “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”, chương trình Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống năm 2026 hướng tới khơi dậy sức sáng tạo âm nhạc trong cộng đồng, phát hiện và lưu giữ những thanh âm gắn với đời sống, bản sắc văn hóa Việt Nam.

Chương trình đồng thời đặt mục tiêu từng bước xây dựng Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam, góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa.

Từ góc nhìn của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, âm thanh mang dấu ấn Việt Nam không chỉ hiện diện trong những làn điệu dân ca hay nhạc cụ truyền thống, mà còn nằm trong những điều bình dị của đời sống thường ngày.

Đó có thể là tiếng đàn bầu gợi nhắc một giai điệu dân ca quen thuộc, tiếng đờn ca tài tử Nam Bộ, hay thậm chí chỉ là một câu nói thân thuộc mà người Việt dễ dàng nhận ra giữa không gian xa lạ.

Theo nhạc sĩ, nếu lựa chọn một âm thanh trong âm nhạc để gợi lên cảm nhận về Việt Nam, tiếng đàn bầu sẽ là một trong những hình ảnh đầu tiên anh nghĩ tới.

Âm thanh ấy có thể gợi liên tưởng đến những làn điệu dân ca như Bèo dạt mây trôi hay những câu hát quen thuộc đã đi vào đời sống tinh thần của người Việt.

Tuy nhiên, bản sắc âm nhạc Việt Nam không chỉ được nhận diện qua một nhạc cụ hay một giai điệu riêng lẻ.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cho rằng, âm nhạc thể hiện đặc trưng dân tộc bởi được hình thành từ thế giới thẩm mỹ của cộng đồng, gắn với lao động, đời sống tín ngưỡng, tinh thần và đặc điểm địa lý.

Chính những yếu tố đó tạo nên sự phong phú của âm nhạc Việt Nam. Mỗi vùng miền có những sắc thái riêng, nhưng vẫn mang những đặc trưng giúp người nghe nhận ra “căn cước” văn hóa Việt.

Một câu hát Lý mười thương dân ca Huế, một điệu đờn ca tài tử Nam Bộ hay Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu đều có thể gợi lên dấu ấn vùng miền và chất người Việt trong âm nhạc.

Với nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, những thanh âm ấy không đơn thuần là âm thanh để nghe, mà còn giúp mỗi người nhận diện mình là ai, từ đó cảm nhận rõ hơn bản sắc và hồn cốt dân tộc.

Khi tiếng leng keng phố cổ trở thành chất liệu sáng tạo

Không chỉ dừng lại ở việc nhận diện những âm thanh mang dấu ấn văn hóa, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long còn cho thấy khả năng đưa thanh âm đời sống vào các sản phẩm nghệ thuật.

Anh chia sẻ, tiếng leng keng của tàu điện, những âm thanh loảng xoảng của phố phường và các ngành nghề trong khu phố cổ Hà Nội từng được khai thác trong những tiết mục tại Festival Thăng Long - Hà Nội.

Đáng chú ý, ở tiết mục xẩm Bách nghệ Hà Thành, những âm thanh đặc trưng của phố cổ được phát triển thành một phần cấu thành của tác phẩm.

Qua cách tiếp cận này, những âm thanh tưởng chừng bình thường có thể trở thành chất liệu sáng tạo khi được lựa chọn và đặt trong một ý tưởng nghệ thuật phù hợp.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cũng lưu ý, không phải âm thanh nào vang lên trong đời sống cũng tự nhiên tạo được cảm xúc. Để trở thành một âm thanh có ý nghĩa trong một sản phẩm cụ thể, cần có sự chọn lọc, cân nhắc thời lượng và chủ đích sáng tạo.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long dẫn chứng, ngay cả câu cảm thán “Ối giời ơi!” cũng có thể gợi cảm giác gần gũi với quê hương khi bất ngờ nghe thấy trong chuyến đi nước ngoài.

Sắc thái của câu nói còn thay đổi tùy hoàn cảnh, có thể thể hiện niềm vui, sự ngạc nhiên, hân hoan hoặc nỗi đau. Điều đó cho thấy dấu ấn văn hóa không chỉ nằm trong những giai điệu được sáng tác, mà còn hiện diện trong ngôn ngữ và cách con người biểu đạt cảm xúc.

Từ những trải nghiệm sáng tạo nghệ thuật, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhìn nhận việc hệ thống hóa và lưu giữ các thanh âm đời sống rất có ý nghĩa đối với ký ức, tình cảm của mỗi người Việt Nam.

Những thanh âm được ghi lại không chỉ có thể trở thành nguồn chất liệu cho sáng tạo, mà còn góp phần kết nối con người với những giá trị văn hóa gắn bó với mình.

Đặt trong mục tiêu xây dựng Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam của chương trình Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống năm 2026, cách tiếp cận này mở ra khả năng nhìn nhận âm nhạc từ những chất liệu gần gũi, đa dạng và gắn với từng vùng đất, cộng đồng.

Với nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, sức lan tỏa của âm nhạc còn được thể hiện ở khả năng khơi dậy sự tò mò và mong muốn tìm hiểu di sản.

Chia sẻ về tiết mục xẩm Bách nghệ Hà Thành, anh cho biết không kỳ vọng khán giả trẻ phải nhớ hết tên từng di sản sau khi thưởng thức.

Điều anh mong muốn hơn là các bạn cảm thấy Hà Nội gần gũi với mình hơn; từ một tiết mục xẩm có thể nảy sinh mong muốn tìm hiểu về một nghề truyền thống, một con phố hay một lớp văn hóa của Thủ đô.

Nếu âm nhạc khiến người trẻ tò mò về di sản, yêu hơn thành phố mình đang sống và muốn tìm hiểu những giá trị cha ông để lại, thì theo anh, đó đã là một thành công.

Từ tiếng đàn bầu, tiếng leng keng phố cổ đến những câu nói bình dị trong đời sống, mỗi thanh âm đều có thể mang theo một phần ký ức và bản sắc.

Khi được lắng nghe, chọn lọc, lưu giữ và sáng tạo bằng tư duy nghệ thuật, những thanh âm ấy không chỉ gợi nhắc về quá khứ mà còn góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng hôm nay, đặc biệt là thế hệ trẻ.