Kiệt tác sân khấu “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” lần đầu xuất hiện tại Paris

VHO - Từng tiếp nhận ảnh hưởng từ sân khấu Pháp trong quá trình hình thành và phát triển, kịch nói Việt Nam nay có dịp trở lại Paris, trên chính mảnh đất từng góp phần định hình loại hình nghệ thuật này.

Tại Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp năm 2026, Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam sẽ mở màn chuỗi chương trình biểu diễn bằng vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt - kiệt tác sân khấu của tác giả Lưu Quang Vũ.

Lần đầu tiên được giới thiệu tại Pháp, tác phẩm đưa những suy tư sâu sắc về con người, lẽ sống và nhân cách vượt qua ranh giới ngôn ngữ, văn hóa để đến với khán giả quốc tế.

Chuyến lưu diễn cũng là dịp để sân khấu Việt Nam đối thoại với công chúng Pháp bằng tiếng nói nghệ thuật riêng, đồng thời nhìn lại hành trình tiếp nhận, kế thừa và sáng tạo để định hình bản sắc của kịch nói Việt Nam trong dòng chảy giao lưu văn hóa.

Diễn ra từ 24.10 đến hết 31.10, Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp do Bộ Ngoại giao phối hợp với Bộ VHTTDL, Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp, Phái đoàn Thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO cùng các bộ, ngành, địa phương và đơn vị nghệ thuật liên quan tổ chức.

Kịch Việt qua bàn tay đạo diễn Pháp

Hồn Trương Ba, da hàng thịt của tác giả Lưu Quang Vũ, là một trong những tác phẩm tiêu biểu của kịch nói Việt Nam, nổi bật với chiều sâu triết học về xung đột giữa thể xác và linh hồn, bi kịch tha hóa cùng khát vọng được sống đúng với bản ngã.

Trong phiên bản mới do Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam dàn dựng, tác phẩm được tiếp cận qua góc nhìn của đạo diễn người Pháp Anne Bouvier, mở ra sự giao thoa giữa tư duy sân khấu phương Tây và hệ giá trị văn hóa, mỹ học phương Đông.

Theo Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến, Hồn Trương Ba, da hàng thịt là tác phẩm quen thuộc với khán giả trong nước, từng được nhiều đoàn nghệ thuật Việt Nam dàn dựng và đã từng biểu diễn tại Mỹ, Nga. 

Ở phiên bản lần này, Ban tổ chức mời đạo diễn Pháp Anne Bouvier tham gia dàn dựng, nhằm làm mới tác phẩm giàu bản sắc phương Đông qua lăng kính phương Tây, trên cơ sở dung hòa hai tư duy nghệ thuật, tránh nghiêng hẳn về một phía, đồng thời tạo nên sự giao thoa văn hóa trong ngôn ngữ biểu đạt sân khấu -ông Tiến nhấn mạnh.

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến cho biết, việc lựa chọn Hồn Trương Ba, da hàng thịt biểu diễn tại Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp năm 2026 xuất phát từ chiều sâu tư tưởng và tính phổ quát của tác phẩm. 

Nhân vật Trương Ba vốn hướng thiện, song khi bị chi phối bởi những nhu cầu thể xác, nhân vật rơi vào bi kịch giằng xé giữa bản ngã và ham muốn bản năng. Xung đột ấy phản ánh cuộc đấu tranh nội tâm của mỗi người trước những cám dỗ, thử thách và nguy cơ đánh mất chính mình.

Bởi vậy, lời thoại nổi tiếng “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn!” vẫn giữ nguyên sức gợi trong đời sống hôm nay.

Qua bi kịch của nhân vật Trương Ba, tác phẩm đặt ra vấn đề về sự thống nhất giữa bản chất, hành động và nhân cách, đồng thời khẳng định khát vọng sống chân thực, trọn vẹn với chính mình.

Dưới bàn tay sáng tạo của đạo diễn Pháp, Hồn Trương Ba, da hàng thịt được làm mới về phương thức biểu đạt nhưng vẫn giữ trọng tâm tư tưởng của Lưu Quang Vũ: nhân cách, phẩm giá và khát vọng sống chân thực.

Cuộc gặp gỡ giữa kịch bản giàu triết lý phương Đông với tư duy dàn dựng phương Tây tạo nên một cuộc đối thoại nghệ thuật liên văn hóa, góp phần mở rộng khả năng tiếp nhận và lan tỏa giá trị của kịch Việt tới công chúng quốc tế.

Đạo diễn Anne Bouvier cho biết, bà nhận lời dàn dựng ngay khi được giới thiệu kịch bản, bởi tình yêu dành cho văn hóa, đời sống tâm linh cũng như tâm lý, tính cách của người Việt. 

Để chuyển tải tác phẩm đến khán giả Pháp, bà áp dụng phương pháp làm việc quen thuộc tại Pháp: đưa toàn bộ vở diễn lên sân khấu thử nghiệm ngay từ những bản phác thảo đầu tiên.

Quá trình này có sự đồng hành của ê-kíp Nhà hát, giúp đạo diễn tiếp cận những sắc thái tinh tế trong kịch bản và tìm cách biểu đạt phù hợp.

Dù được làm mới bằng tư duy dàn dựng mang âm hưởng châu Âu, vở diễn vẫn hướng đến việc gìn giữ giá trị cốt lõi của nguyên tác: nhân cách, phẩm giá và khát vọng được sống là chính mình.

Sự gặp gỡ giữa một câu chuyện đậm tinh thần phương Đông và cách nhìn của đạo diễn Pháp vì thế không đơn thuần là thay đổi hình thức biểu đạt, mà còn mở ra cơ hội để kịch Việt được nhìn nhận từ một góc độ khác, qua đó khẳng định khả năng đối thoại với công chúng quốc tế.

Phong cách diễn chuẩn “quốc tế”

Điểm khác biệt trong phiên bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt do đạo diễn Pháp Anne Bouvier dàn dựng không chỉ nằm ở cách tiếp cận tác phẩm, mà còn thể hiện qua những yêu cầu khắt khe về kỹ thuật biểu diễn.

Đáng chú ý, đạo diễn lựa chọn một diễn viên duy nhất đảm nhận đồng thời hai vai Trương Ba và anh hàng thịt, qua đó biến cuộc xung đột giữa phần hồn và phần xác thành cuộc đấu tranh trực tiếp trong diễn xuất.

Chia sẻ về ý tưởng này, đạo diễn Anne Bouvier cho biết, bà lấy cảm hứng từ những câu chuyện của người từng trải qua phẫu thuật ghép tim, khi họ cảm nhận những thay đổi trong cảm xúc và sở thích sau ca phẫu thuật.

Từ đó, bà nhận thấy sự xung đột giữa linh hồn và thể xác có thể được khai thác hiệu quả thông qua một diễn viên duy nhất, tạo nên thách thức đặc biệt về khả năng chuyển đổi trạng thái và biểu đạt tâm lý.

Theo NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến, khi đạo diễn đề xuất phương án này, ê-kíp Việt Nam ban đầu khá bất ngờ bởi cách dàn dựng khác biệt so với những phiên bản trước.

Nếu các bản dựng truyền thống sử dụng hai diễn viên với ngoại hình và phong thái riêng biệt, cách tiếp cận mới buộc người diễn phải tự tạo ra ranh giới giữa hai nhân vật ngay trong cùng một hình hài.

Sau khi trao đổi kỹ hơn với đạo diễn, ông nhận thấy đây vừa là thử thách nghề nghiệp, vừa mở ra khả năng làm nổi bật thông điệp của tác phẩm: những mặt đối lập, cả tốt đẹp lẫn bản năng, đều có thể cùng tồn tại trong mỗi con người.

Dưới sự chỉ đạo của đạo diễn Anne Bouvier, Hồn Trương Ba, da hàng thịt chú trọng khai thác ngôn ngữ hình thể như một phương tiện biểu đạt tâm lý và xung đột kịch.

Những chuyển động, tư thế, ánh mắt và nhịp điệu cơ thể được tổ chức có chủ đích, giúp mâu thuẫn giữa phần hồn và phần xác hiện hữu trực tiếp trên sân khấu, thay vì chỉ được truyền tải qua lời thoại.

Cách tiếp cận này đòi hỏi diễn viên phải giải phóng cơ thể, kiểm soát chuyển động chính xác và phối hợp nhịp nhàng giữa hình thể với trạng thái tâm lý của nhân vật. 

Đặc biệt, khi diễn viên trẻ Nguyễn Tú đảm nhận đồng thời hai vai Trương Ba và anh hàng thịt, sự đối lập giữa hai nhân vật phải được thể hiện rõ qua phong thái, nhịp vận động và cách chiếm lĩnh không gian sân khấu. Trương Ba điềm đạm, nhẹ nhàng, chậm rãi; anh hàng thịt lại thô ráp, hoạt bát, với những động tác mạnh và dứt khoát hơn.

Sự chuyển đổi liên tục ấy vừa là thử thách về kỹ thuật diễn xuất, vừa giúp cụ thể hóa cuộc giằng co giữa hai bản thể trong cùng một thân xác. Qua đó, hình thể không còn đơn thuần minh họa cho lời thoại mà trở thành một phần của ngôn ngữ kể chuyện, góp phần làm nổi bật chiều sâu triết lý của nguyên tác.

Một yêu cầu khác trong việc biểu diễn là các nghệ sĩ sử dụng giọng thật, không dùng micro khi biểu diễn tại Paris. Tại nhiều nhà hát phương Tây, diễn viên được đào tạo để chủ động kiểm soát hơi thở, khẩu hình, âm lượng và độ vang của giọng nói, bảo đảm lời thoại đến được với khán giả mà vẫn giữ được sắc thái biểu cảm. 

Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu này, người diễn không đơn thuần nói to hơn mà phải làm chủ kỹ thuật phát âm, phân phối hơi thở và điều tiết cường độ giọng nói theo từng trạng thái tâm lý. 

Đây cũng là dịp để các diễn viên rèn luyện kỹ thuật tiếng nói, nâng cao khả năng làm chủ sân khấu và phối hợp giữa lời thoại với hình thể, từ đó đáp ứng đòi hỏi của một phương pháp dàn dựng đề cao tính trực tiếp trong biểu đạt.

Với một tác phẩm có nhiều lớp đối thoại và xung đột nội tâm như Hồn Trương Ba, da hàng thịt, đây càng là yêu cầu quan trọng: giọng nói phải thể hiện được sự điềm tĩnh, giằng xé, phản kháng hay đau đớn mà không làm mất đi tính tự nhiên của diễn xuất. 

Mang bản sắc Việt vươn ra quốc tế

Đưa Hồn Trương Ba, da hàng thịt bước ra sân khấu quốc tế tại Paris không chỉ là hành trình quảng bá nghệ thuật, mà là sự khẳng định bản lĩnh, sức sống và tầm vóc của sân khấu kịch nói Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.

Bằng sự kết hợp giữa tư duy đạo diễn Pháp đầy phóng khoáng và tâm hồn nghệ thuật đậm chất Việt của các nghệ sĩ Việt Nam, vở diễn hứa hẹn sẽ chạm đến trái tim của công chúng quốc tế và cộng đồng kiều bào. Qua đó cho thấy các tác phẩm nghệ thuật giàu tính nhân văn luôn có sức mạnh vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ và biên giới địa lý. 

“Khán giả Pháp vốn có tình yêu lớn dành cho nghệ thuật nước ngoài, và tôi tin rằng những câu chuyện Việt Nam, với cách tiếp cận mộc mạc nhưng chứa đựng tầng sâu nhân văn vượt thời gian, sẽ tự tìm thấy nhịp cầu tri âm đồng điệu trong tâm hồn người thưởng thức tại Paris”, đạo diễn Anne Bouvier chia sẻ.

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến bày tỏ, Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp là dịp quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam đến bạn bè quốc tế thông qua ngôn ngữ nghệ thuật.

“Chúng tôi kỳ vọng thông qua chương trình, khán giả quốc tế sẽ hiểu hơn về đất nước, con người, văn hóa Việt Nam. Quan trọng hơn cả là sự kết nối giữa con người với con người. Khi biết chia sẻ, thấu hiểu và yêu thương nhau, cuộc sống sẽ trở nên tốt đẹp, có giá trị và ý nghĩa hơn”, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến chia sẻ.

Đây là lần đầu tiên Nhà hát Tuổi Trẻ Việt Nam sang Pháp biểu diễn. Dù đã có nhiều chuyến lưu diễn tại hàng chục quốc gia, các hoạt động trước đây của Nhà hát chủ yếu hướng đến cộng đồng người Việt ở nước ngoài, với quy mô tương đối nhỏ. Vì vậy, việc tham gia Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp lần này vừa là niềm vinh dự, vừa đặt ra trách nhiệm lớn đối với tập thể nghệ sĩ. 

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến nhấn mạnh, thông qua các tác phẩm và màn trình diễn, nghệ sĩ có cơ hội đưa văn hóa Việt Nam đến gần hơn với công chúng quốc tế, góp phần khắc họa hình ảnh một đất nước giàu bản sắc, cùng những con người giàu tình cảm, nhân văn và khát vọng kết nối.