Đổi mới để phát triển mỹ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số

VHO - Mỹ thuật đang đứng trước cơ hội mở rộng không gian sáng tạo, tiếp cận công chúng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa. Trước tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số, Hội Mỹ thuật Việt Nam xác định đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng sáng tác và bảo vệ quyền tác giả là những nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ 2026-2031.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định những định hướng mới nhằm phát huy sức sáng tạo, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, góp phần đưa văn hóa trở thành nguồn lực cho phát triển đất nước.

Mở rộng không gian sáng tạo, phát huy giá trị mỹ thuật

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X Hội Mỹ thuật Việt Nam, nhiệm kỳ 2026-2031, vừa diễn ra tại Hà Nội với chủ đề “Phát huy tinh thần đoàn kết, đổi mới sáng tạo và phát triển, xây dựng nền mỹ thuật Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc trong Kỷ nguyên mới”.

Tại Đại hội, các đại biểu tập trung thảo luận những yêu cầu mới đối với hoạt động mỹ thuật, từ nâng cao chất lượng sáng tác, lý luận và phê bình đến ứng dụng công nghệ, quảng bá tác phẩm và mở rộng hợp tác quốc tế.

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất và tiếp nhận nghệ thuật. Điều này mở ra nhiều khả năng mới, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu đối với đội ngũ nghệ sĩ trong việc đổi mới tư duy, chủ động thích ứng với phương thức làm nghề và cách tiếp cận công chúng.

Trong bối cảnh đó, đổi mới không chỉ là ứng dụng công nghệ vào sáng tác hay đưa tác phẩm lên các nền tảng số. Quan trọng hơn, người nghệ sĩ cần tiếp tục khẳng định năng lực sáng tạo, bản sắc cá nhân và chiều sâu văn hóa trong tác phẩm, đồng thời tìm kiếm những hình thức biểu đạt phù hợp với đời sống đương đại.

Đây là cơ sở để mỹ thuật Việt Nam vừa giữ được những giá trị riêng, vừa tăng khả năng giao lưu, đối thoại và hội nhập với mỹ thuật quốc tế.

Theo họa sĩ Đào Quốc Huy, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam khóa X, nhiệm kỳ 2026 - 2031, Hội Mỹ thuật Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò tập hợp, kết nối đội ngũ nghệ sĩ; tạo môi trường thuận lợi để hội viên phát huy năng lực sáng tạo, tiếp thu tinh hoa nghệ thuật thế giới và đóng góp cho đời sống văn hóa.

Thông qua hoạt động sáng tác, lý luận, phê bình và triển lãm, mỹ thuật không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần mà còn góp phần bồi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ, nuôi dưỡng những giá trị tốt đẹp trong xã hội.

Một yêu cầu đáng chú ý là mở rộng cách nhìn về vai trò của mỹ thuật trong nền kinh tế. Mỹ thuật không chỉ hiện diện trong bảo tàng, phòng tranh hay các cuộc triển lãm mà còn tham gia vào nhiều lĩnh vực như thiết kế đồ họa, thời trang, kiến trúc, nội thất, thủ công mỹ nghệ, phần mềm và trò chơi điện tử. Khả năng kết hợp giữa sáng tạo nghệ thuật với công nghệ, thiết kế và sản xuất giúp các giá trị mỹ thuật được chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị sử dụng, giá trị thương mại và tiềm năng xuất khẩu.

Đây cũng là một hướng đi để mỹ thuật đóng góp thiết thực hơn vào phát triển công nghiệp văn hóa. Khi tác phẩm và ý tưởng sáng tạo được kết nối với thị trường, được bảo vệ về quyền sở hữu trí tuệ và tiếp cận các kênh phân phối phù hợp, giá trị nghệ thuật có thể tiếp tục được phát huy trong đời sống, đồng thời tạo thêm cơ hội nghề nghiệp cho nghệ sĩ.

Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi sự hài hòa giữa yêu cầu thị trường với chất lượng nghệ thuật. Việc phát triển các sản phẩm mỹ thuật có giá trị kinh tế không thể tách rời nhiệm vụ bảo tồn bản sắc, phát huy truyền thống và khuyến khích những tìm tòi sáng tạo có chiều sâu. Đây là điều kiện quan trọng để mỹ thuật tham gia vào công nghiệp văn hóa mà không đánh mất nền tảng văn hóa làm nên sức hấp dẫn riêng.

Chuyển đổi số gắn với bảo vệ quyền tác giả

Chia sẻ về sự phát triển của mỹ thuật trong kỷ nguyên công nghệ số, họa sĩ Nguyễn Thị Kim Đức cho rằng công nghệ đang mở ra cơ hội để mỹ thuật Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế nhanh hơn. Việc ứng dụng các nền tảng số có thể giúp tác giả giới thiệu tác phẩm tới công chúng ở nhiều quốc gia, mở rộng khả năng kết nối với các không gian nghệ thuật và đối tác quốc tế.

Bên cạnh cơ hội quảng bá, chuyển đổi số còn góp phần đổi mới phương thức lưu trữ, giới thiệu và tiếp cận tác phẩm. Khi dữ liệu về tác giả, tác phẩm được số hóa, công chúng có thêm điều kiện tìm hiểu đời sống mỹ thuật; các hoạt động nghiên cứu, giới thiệu và kết nối nghệ thuật cũng có thể được triển khai linh hoạt hơn.

Dù vậy, sự phát triển của môi trường số, cùng với việc ứng dụng AI vào sáng tạo, cũng đặt ra những vấn đề cần được quan tâm, đặc biệt là bảo vệ quyền tác giả và quyền, lợi ích hợp pháp của nghệ sĩ. Khi hình ảnh tác phẩm có thể được sao chép, chia sẻ và sử dụng trên nhiều nền tảng, việc nâng cao nhận thức về bản quyền, minh bạch trong sử dụng tác phẩm và xây dựng cơ chế bảo vệ phù hợp trở thành yêu cầu thiết thực.

Vì thế, nhiệm vụ đổi mới hoạt động của Hội Mỹ thuật Việt Nam không chỉ dừng ở việc đẩy mạnh số hóa, quảng bá tác giả, tác phẩm mà còn cần hướng tới xây dựng môi trường sáng tạo chuyên nghiệp, minh bạch, trong đó quyền lợi chính đáng của nghệ sĩ được tôn trọng. Đây là nền tảng để củng cố niềm tin của người sáng tạo, thúc đẩy giao dịch tác phẩm và từng bước phát triển thị trường mỹ thuật lành mạnh.

Cùng với công nghệ, họa sĩ Nguyễn Thị Kim Đức nhấn mạnh ý nghĩa lâu dài của những giá trị văn hóa, tình yêu thiên nhiên và trách nhiệm bảo vệ Trái đất trong bối cảnh thế giới biến đổi nhanh chóng. Theo bà, các tác phẩm mỹ thuật về thiên nhiên không chỉ thể hiện tình cảm của người nghệ sĩ với môi trường sống mà còn có khả năng kết nối con người ở nhiều quốc gia, vượt qua những khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa.

Quan điểm này gợi mở một khía cạnh quan trọng của đổi mới mỹ thuật: công nghệ có thể mở rộng phương thức sáng tạo và đưa tác phẩm đi xa hơn, nhưng những giá trị nhân văn vẫn là yếu tố tạo nên sức sống của nghệ thuật. Những chủ đề gắn với thiên nhiên, môi trường và trách nhiệm của con người trước tương lai có thể trở thành tiếng nói chung, góp phần đưa mỹ thuật tham gia vào các vấn đề của đời sống đương đại.

Từ những định hướng được đặt ra tại Đại hội X, yêu cầu đổi mới đối với Hội Mỹ thuật Việt Nam trong nhiệm kỳ 2026-2031 không chỉ là thích ứng với công nghệ hay mở rộng hoạt động quảng bá. Xa hơn, đó là đổi mới phương thức tập hợp và hỗ trợ nghệ sĩ, tạo điều kiện để những giá trị sáng tạo được phát huy, đồng thời kết nối mỹ thuật với công chúng, thị trường và các lĩnh vực khác của đời sống.

Trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa, mỹ thuật chỉ có thể phát huy đầy đủ tiềm năng khi vừa tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật, vừa hình thành được môi trường sáng tạo và cơ chế bảo vệ quyền lợi phù hợp. Đổi mới trên nền tảng bản sắc, lấy chất lượng sáng tạo làm trọng tâm và chủ động hội nhập sẽ là hướng đi quan trọng để mỹ thuật Việt Nam nâng cao vị thế trong đời sống văn hóa đương đại.