Cửa Thần Phù: Dấu tích một cửa biển xưa

VHO - Từng là cửa biển hiểm yếu trên tuyến đường thủy về phương Nam, Thần Phù gắn với nhiều sự kiện lịch sử và truyền thuyết dân gian. Qua nhiều thế kỷ bồi tụ, vùng biển xưa đã trở thành đất liền, nhưng những câu chuyện về địa danh này vẫn được người dân lưu truyền.

Từ cửa biển hiểm yếu đến vùng đất liền

Ông Bùi Văn Thái, người làng Chính Đại, xã Nga An, tỉnh Thanh Hoá, nhớ nhiều câu chuyện được truyền lại về cửa biển Thần Phù. Với ông, vùng đất này không chỉ gắn với những truyền thuyết dân gian mà còn là nơi từng chứng kiến những biến động của lịch sử.

Theo ông Thái, cửa biển Thần Phù còn có tên gọi là cửa Thần Đầu, từng giữ vị trí quan trọng trên tuyến đường thủy tiến về phương Nam. Qua nhiều thế kỷ, phù sa bồi đắp khiến vùng biển xưa dần trở thành đất liền, hiện cách bờ biển hơn 10km.

“Chỗ anh và tôi đang đứng ngày trước là cửa biển. Bây giờ phù sa bồi đắp, đất liền đã mở rộng, người dân đến sinh sống và sản xuất”, ông Thái kể.

Quá trình bồi tụ tự nhiên cùng hoạt động khai phá, đắp đê lấn biển của cư dân đã làm thay đổi diện mạo vùng đất. Những khu vực từng chịu ảnh hưởng trực tiếp của thủy triều, sóng biển dần trở thành đồng ruộng, làng mạc. Cửa biển không còn hiện hữu như trước, nhưng tên gọi Thần Phù vẫn được lưu giữ trong ký ức cộng đồng.

Nhắc đến địa danh này, ông Thái dẫn câu ca dao: “Lênh đênh qua cửa Thần Phù/ Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm”. Theo ông, câu ca vừa gợi lại sự hiểm trở của cửa biển xưa, vừa thể hiện quan niệm sống được người dân truyền lại qua nhiều thế hệ.

“Người xưa quan niệm đây là vùng đất linh thiêng. Làm điều gì cũng phải ngay thẳng, sống có đức, có trước có sau. Câu ca dao còn mang ý nghĩa khuyên con người tu nhân, tích đức, biết sửa mình”, ông Thái nói.

Câu ca dao đã vượt ra ngoài ý nghĩa cảnh báo về một vùng nước nguy hiểm, trở thành lời nhắc nhở về cách sống. Những cách lý giải như vậy cho thấy lịch sử địa danh còn được lưu giữ qua lời kể của người dân, bên cạnh những tư liệu thành văn.

Những câu chuyện quanh cửa biển

Một trong những truyền thuyết được lưu truyền nhiều nhất về Thần Phù là chuyện Áp Lãng Chân Nhân. Theo dân gian, khi nhà vua đem quân đi đánh Chiêm Thành, đoàn thuyền gặp sóng lớn tại cửa biển. Một đạo sĩ được mời đến giúp, sau đó đoàn thuyền vượt qua vùng nước hiểm trở. Vị đạo sĩ được phong hiệu Áp Lãng Chân Nhân, gắn với ý nghĩa dẹp sóng, giúp thuyền bè vượt biển an toàn.

Câu chuyện góp phần lý giải tên gọi Thần Phù và phản ánh niềm tin của người xưa trước những hiện tượng tự nhiên khó kiểm soát. Tuy nhiên, đây là truyền thuyết dân gian, cần được phân biệt với các sự kiện lịch sử được ghi chép và kiểm chứng bằng sử liệu.

Trong lịch sử, cửa Thần Phù được nhắc đến như một địa điểm có vị trí đáng chú ý trên tuyến giao thông đường thủy. Với đặc điểm địa hình cửa biển, vùng nước và các cửa sông, nơi đây vừa có ý nghĩa đối với hoạt động đi lại, vừa có thể trở thành địa bàn chiến lược trong những cuộc hành quân.

Những câu chuyện về cửa biển vì thế không chỉ xoay quanh yếu tố tâm linh. Chúng còn gợi mở việc tìm hiểu vai trò của hệ thống sông, cửa biển trong quá trình giao thông, khai phá và bảo vệ vùng đất qua các thời kỳ.

Tại khu vực Chính Đại, chùa Hàn Sơn là một địa chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử địa phương. Ngôi chùa được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2010.

Chùa còn gắn với hoạt động cách mạng trong giai đoạn 1936–1939 và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Những dấu ấn này cho thấy giá trị của di tích không chỉ nằm ở đời sống tín ngưỡng mà còn gắn với lịch sử đấu tranh của người dân địa phương.

Hằng năm, lễ hội truyền thống chùa Hàn Sơn – cửa Thần Phù được tổ chức vào ngày 9 và 10.3 âm lịch, thu hút người dân và du khách đến dâng hương, tham gia các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng. Đây cũng là dịp để những câu chuyện về vùng đất được nhắc lại và truyền đến thế hệ sau.

Ngoài chùa Hàn Sơn, khu vực núi Thạch Bi còn được nhắc đến trong các câu chuyện liên quan đến cửa biển xưa. Hình khắc chữ “Thần” trên vách đá là chi tiết cần tiếp tục được khảo sát, đối chiếu để xác định nguồn gốc và niên đại. Việc làm rõ những dấu tích này sẽ góp phần bổ sung căn cứ khoa học cho quá trình nghiên cứu lịch sử địa phương.

Ngày nay, cửa Thần Phù đã thay đổi nhiều so với hình dung về một vùng biển hiểm yếu trong sử sách và truyền thuyết. Phù sa bồi đắp, đất đai mở rộng, cư dân sinh sống ổn định. Những dấu tích còn lại chủ yếu gắn với địa danh, di tích và các câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng.

Theo ông Bùi Văn Thái, điều đáng quý là người dân vẫn nhớ và kể lại những câu chuyện về vùng đất mình sinh sống. Qua lời kể của các thế hệ, những địa danh như Thần Phù, Thần Đầu hay các câu chuyện về Áp Lãng Chân Nhân tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa địa phương.

Tuy nhiên, để phát huy giá trị của cửa Thần Phù, việc lưu giữ truyền thuyết cần đi cùng với sưu tầm tư liệu, nghiên cứu lịch sử và kiểm kê các dấu tích còn lại. Những thông tin về vị trí cửa biển xưa, quá trình bồi tụ, lịch sử chùa Hàn Sơn và các địa điểm liên quan cần được hệ thống hóa, giới thiệu rõ ràng để người dân và du khách có thể tiếp cận.