Chuyện chưa kể đằng sau phục dựng trống đồng Đông Sơn

VHO - Có những hiện vật nằm yên trong lòng đất hàng nghìn năm, đến khi được đánh thức lại, chúng không chỉ giúp hậu thế hình dung về một thời kỳ lịch sử mà còn hé lộ tài năng, trình độ kỹ thuật và sức sáng tạo của người xưa. Trống đồng Đông Sơn là một hiện vật như thế.

Lễ trao tặng trống đồng đối với lãnh đạo Đảng, Nhà nước hôm 19.8 vừa qua càng đặc biệt bởi đây không phải là một bản sao mà là sản phẩm đúc thực nghiệm được phục dựng từ những mảnh khuôn đúc trống đồng có niên đại khoảng thế kỷ III-IV phát hiện tại Luy Lâu (Bắc Ninh), nơi đang được xem là địa điểm duy nhất trên thế giới phát hiện số lượng lớn các mảnh khuôn đúc trống đồng.

Từ những mảnh khuôn dưới lòng đất

Trống đồng từ lâu đã trở thành biểu tượng tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn. Những hoa văn hình chim Lạc, người hóa trang lông chim, bông lúa, ngôi sao nhiều tia… trên mặt trống gợi lên một thế giới vừa gần gũi với đời sống, vừa giàu tính biểu tượng của cư dân Việt cổ.

Nhưng đằng sau vẻ đẹp ấy là một câu hỏi mà giới nghiên cứu đã đặt ra từ lâu: Người xưa đã làm thế nào để đúc được những chiếc trống đồng lớn, có cấu tạo phức tạp và hoa văn tinh xảo đến như vậy? Phát hiện tại Luy Lâu đã đem đến những bằng chứng đặc biệt quan trọng để từng bước giải mã bí ẩn ấy.

TS Nguyễn Văn Đoàn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết: Trong các cuộc khai quật năm 2014-2015, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp với Đại học Đông Á (Nhật Bản) đã phát hiện gần 1.000 mảnh khuôn đúc trống đồng cùng nhiều hiện vật liên quan đến hoạt động đúc đồng như bát đậu, nồi rót đồng, móng nồi cơi, đáy lò, xỉ lò…

Những mảnh khuôn ấy không còn nguyên vẹn. Chúng chỉ là những phần nhỏ rời rạc của một quy trình chế tác đã diễn ra cách đây nhiều thế kỷ. Nhưng bằng phương pháp khảo cổ học, kết hợp nghiên cứu, đối chiếu với những chiếc trống đồng đang được lưu giữ, các nhà khoa học có thể từng bước hình dung lại dáng trống, cấu tạo và hệ thống hoa văn.

Điều đáng chú ý là trong vùng phân bố rộng lớn của trống đồng, từ Nam Trung Quốc đến Đông Nam Á lục địa và hải đảo, hiện mới chỉ có hai địa điểm phát hiện khuôn đúc trống đồng là thành cổ Luy Lâu ở Bắc Ninh và di tích Non Nong Hor ở tỉnh Mukdahan (Thái Lan).

Trong đó, Luy Lâu là nơi duy nhất phát hiện số lượng lớn các mảnh khuôn. Phát hiện này vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu một chiếc trống cụ thể. Nó góp thêm bằng chứng cho thấy truyền thống đúc trống đồng của người Việt đã được bảo lưu, tiếp nối và phát triển trong dòng chảy lịch sử, ngay tại một trung tâm kinh tế, văn hóa và tôn giáo quan trọng như Luy Lâu.

Từ những mảnh khuôn ấy, các nhà khảo cổ của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đã thực hiện một công việc không dễ dàng: Phục dựng lại hình dáng và hoa văn của chiếc trống, sau đó đưa kết quả nghiên cứu vào thực nghiệm.

Năm 2021-2022, nhóm nghiên cứu khảo sát các làng nghề truyền thống đúc đồng và lựa chọn làng nghề Chè Đông (Thanh Hóa) để thực hiện đúc thực nghiệm. Sau nhiều tháng miệt mài, một chiếc trống đồng được tạo tác, đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật và mỹ thuật, từ độ dày, trọng lượng cho đến hệ thống hoa văn và độ âm vang.

Chiếc trống có đường kính mặt 50cm, đường kính chân 52cm, cao 38,2cm và nặng 34,5kg, được đúc tháng 10.2022. Điều làm nên vẻ đẹp đặc biệt của chiếc trống trước hết nằm ở sự hài hòa của hình khối. Trống gồm bốn phần: Mặt, tang phình, lưng thẳng và chân choãi tạo nên dáng vẻ vừa vững chãi vừa thanh thoát.

Trên mặt trống, ở vị trí trung tâm là ngôi sao 10 tia, xen kẽ hoa văn lông công cách điệu. Bao quanh tâm trống là 12 vành hoa văn được tổ chức theo những vòng tròn đồng tâm, mỗi vành mang một mô típ riêng.

Có những vành là hồi văn chữ N, những dải vạch ngắn song song; có vành là các vòng tròn đồng tâm tiếp tuyến. Rồi hình người hóa trang lông chim, những bông lúa và đặc biệt là bốn hình chim Lạc bay ngược chiều kim đồng hồ, xen kẽ hình trâm. Nhìn từ xa, toàn bộ mặt trống tạo nên một nhịp điệu hoa văn liên tục.

Nhưng khi nhìn kỹ, mỗi vành lại mở ra một câu chuyện khác. Hình người, chim Lạc, bông lúa, các mô típ hình học… được sắp xếp chặt chẽ, cân đối, tạo nên một chỉnh thể giàu sức biểu đạt. Ở rìa mặt trống là bốn tượng cóc.

Tang và lưng trống tiếp tục được trang trí bằng những băng hoa văn chạy ngang và dọc thân, kết hợp giữa vạch ngắn song song, vòng tròn đồng tâm tiếp tuyến và hình bông lúa. Bốn quai kép được bố trí đối xứng, hoàn thiện cấu trúc của chiếc trống.

Đó là một thế giới hoa văn mà người xưa đã gửi vào kim loại. Không chỉ đẹp về hình thức, những mô típ ấy còn phản ánh cách cư dân Đông Sơn quan sát thiên nhiên, đời sống và thế giới tinh thần của mình.

Giá trị đặc biệt nằm ở quá trình phục dựng

Điểm đặc biệt nhất của chiếc trống được trao tặng có lẽ không chỉ nằm ở hình dáng hay những hoa văn tinh xảo. Giá trị của nó còn nằm ở câu chuyện phía sau quá trình tạo tác. Đây là sản phẩm được phục dựng dựa trên những tư liệu khảo cổ học xác thực, những mảnh khuôn đúc từng nằm dưới lòng đất di tích thành cổ Luy Lâu.

Từ những mảnh vỡ tưởng như nhỏ bé, các nhà nghiên cứu đã kết nối chúng với các dữ liệu khảo cổ, đối chiếu với những chiếc trống Đông Sơn đã biết, rồi thử nghiệm bằng kỹ thuật đúc đồng truyền thống.

Nói cách khác, chiếc trống là kết quả của sự gặp gỡ giữa khảo cổ học, nghiên cứu lịch sử, kỹ thuật đúc đồng và tay nghề của những người thợ làng nghề. Sau quá trình thực nghiệm, sản phẩm đạt yêu cầu về kỹ thuật, mỹ thuật, độ dày, trọng lượng, hoa văn và độ âm vang.

Vì vậy, đây không phải là một sản phẩm phục chế theo nghĩa thông thường, càng không đơn giản là một vật phẩm mô phỏng. Nó là một sản phẩm nghiên cứu khoa học được hiện thực hóa bằng thực nghiệm, giúp hình dung rõ hơn về kỹ thuật chế tác trống đồng của người xưa.

Bởi được tạo nên từ kết quả nghiên cứu những mảnh khuôn đặc biệt tại di tích thành cổ Luy Lâu, chiếc trống mang tính độc bản. Và chính điều đó khiến món quà trở nên ý nghĩa.

Tại lễ trao tặng, Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh khẳng định, trống đồng Đông Sơn là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn minh Việt cổ cũng như những giá trị bản sắc của văn hóa Việt Nam. Có lẽ, giá trị của chiếc trống không chỉ nằm ở việc nó giúp chúng ta nhìn thấy một phần diện mạo của quá khứ.

Quan trọng hơn, từ những mảnh khuôn còn sót lại, con người hôm nay đã có thể tìm lại dấu vết của một trình độ kỹ thuật, một tư duy thẩm mỹ và một truyền thống văn hóa từng hiện diện mạnh mẽ trên vùng đất Luy Lâu. Những âm vang của trống đồng không chỉ thuộc về quá khứ. Khi được phục dựng bằng tri thức hôm nay, chiếc trống như một nhịp cầu nối giữa những người thợ của hàng nghìn năm trước với những nhà khảo cổ, nghệ nhân và nhà nghiên cứu đương đại.

Từ lòng đất Luy Lâu, những mảnh khuôn nhỏ bé đã trở thành căn cứ để tái hiện một biểu tượng lớn của văn hóa Việt. Và từ chiếc trống ấy, câu chuyện về Đông Sơn - về sức sáng tạo, khả năng làm chủ kỹ thuật và sức sống bền bỉ của văn hóa Việt - tiếp tục được kể lại, bằng một ngôn ngữ rất riêng: Ngôn ngữ của đồng, của hoa văn và của thời gian.