Nỗ lực gắn kết tình thân qua mâm cơm gia đình thời 4.0

VHO - Trong thời đại số, bữa cơm gia đình đang có những sự thay đổi sâu sắc về cả cấu trúc lẫn không khí, khi các thiết bị công nghệ và nhịp sống bận rộn vô tình tạo ra những khoảng cách vô hình giữa các thành viên. Để có thêm góc nhìn về vấn đề này, PV Báo Văn hóa đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS Trần Thành Nam – Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội).

. P.V:Thưa ông, câu chuyện giữ gìn “nếp nhà” qua bữa cơm gia đình luôn là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ 4.0 len lỏi vào từng mái ấm. Từ góc độ chuyên gia, ông nhìn nhận như thế nào về những thay đổi trong cấu trúc và không khí bữa cơm gia đình Việt ngày nay?

- PGS.TS Trần Thành Nam: Hiện tại, chúng ta đang chứng kiến sự dịch chuyển lớn. Thời xưa, bữa cơm gia đình là "bộ giảm xóc" tâm lý hữu hiệu, nơi các thành viên đối thoại, xoa dịu áp lực sau một ngày dài. Đó còn là môi trường giáo dục trực quan để trao truyền các giá trị sống và kỹ năng sống.

Nhìn chung, mâm cơm truyền thống luôn hội tụ ba đặc tính cốt lõi: sự hiện diện trọn vẹn, sự đối thoại kết nối cảm xúc và tính giáo dục hiệu quả.

Tuy nhiên, bước vào thời kỳ 4.0, nhịp sống bận rộn khiến lịch trình của các thành viên lệch nhau. Sống chung dưới một mái nhà nhưng mọi người lại "ăn lệch giờ", ai tiện lúc nào ăn theo cách của người đó. Bữa ăn lúc này mang tính chất tiện lợi và đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cá nhân nhiều hơn. Dù vẫn mang danh nghĩa "bữa cơm nhà", nhưng các thành viên không thực sự ngồi lại cùng nhau.

Một nghịch lý khác của thời đại số là ngay cả khi ngồi chung một mâm, sự tương tác giữa các thành viên vẫn hoàn toàn biến mất. Trước đây, mâm cơm hình tròn mang ý nghĩa rất hay khi thiết lập nên những quy chuẩn văn hóa vô hình nhưng sâu sắc: định hình vai trò của mỗi người, dạy cách nhường nhịn, gắp thức ăn cho nhau hay chăm sóc nhau qua từng cử chỉ nhỏ.

Giờ đây, nét đẹp ấy đang bị dịch chuyển và phai nhạt dần. Điểm khởi đầu là sự xuất hiện của chiếc tivi khiến mọi người vừa ăn vừa nhìn vào màn hình. Đến hiện tại, bàn ăn lại bị chi phối bởi những chiếc điện thoại thông minh và thế giới mạng xã hội. Ngồi ăn cùng nhau nhưng ai nấy đều "cắm mặt" vào thế giới riêng trên màn hình cá nhân thay vì chú tâm vào các thành viên khác. 

Hệ quả, chức năng của bữa cơm gia đình bị thu hẹp lại đáng báo động: bữa cơm gia đình thành nơi "nạp năng lượng" sinh học đơn thuần, thay vì là không gian thiêng liêng để sẻ chia, kết nối cảm xúc và giáo dục nhân cách.

. Theo ông, việc chức năng bữa cơm gia đình bị thu hẹp lại thành nơi "nạp năng lượng" và sự xuất hiện của các thiết bị công nghệ trên bàn ăn sẽ dẫn đến những hệ lụy tâm lý như thế nào cho các thành viên, đặc biệt là trẻ nhỏ?

- Nếu duy trì thói quen ăn uống như hiện tại, khoảng cách thế hệ sẽ ngày càng xa do chất lượng giao tiếp gia đình bị suy giảm. Con cái suốt ngày chỉ tương tác với màn hình, không nói chuyện với bố mẹ dẫn đến nguy cơ suy giảm năng lực ngôn ngữ.

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, những trẻ em ít được ăn cơm một cách lành mạnh cùng gia đình sẽ có nguy cơ cao bị tổn thương cảm xúc, dễ mất kiểm soát hành vi và mức độ gắn kết an toàn với các thành viên trong nhà cũng kém hơn. Không gian bữa cơm bị thay đổi sẽ dẫn đến sự "đứt gãy" cảm xúc và suy giảm kỹ năng sống của trẻ. Có nhiều mâm cơm bây giờ nói với nhau được hai câu là bắt đầu dỗi nhau, rồi bỏ bữa.

Thực tế có một thực trạng rất buồn: nhiều người ra ngoài xã hội, đi làm việc thì lúc nào cũng nhã nhặn, lịch sự, nhưng khi về nhà, ngồi vào mâm cơm là bắt đầu đóng vai "giám đốc", suốt ngày than thở, cằn nhằn, trút giận, khiến bữa cơm trở nên nặng nề. Điều đó vô tình khiến bữa cơm gia đình - nơi vốn dĩ để giáo dục và gắn kết tình thân, bị biến thành hoạt động ăn uống hời hợt, vô cảm.

Trong khi đó, Báo cáo Hạnh phúc thế giới năm 2026 (công bố vào ngày 19.3.2026) chỉ ra rằng: Một trong những cách thức đơn giản và tự nhiên nhất để tăng chỉ số hạnh phúc là kéo tất cả mọi người vào một bữa ăn chung, nhưng đó phải là bữa ăn hoàn toàn không có các thiết bị điện thoại và tập trung kết nối, trò chuyện với nhau.

Sức hút từ cuộc thi viết về chủ đề “Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương”

VHO - Nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam (28.6.2001 – 28.6.2026), Bộ VHTTDL phát động Cuộc thi viết về chủ đề “Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương”. Ngay khi Thể lệ được công bố, Cuộc thi đã nhận được sự quan tâm rộng rãi bởi “chạm” tới một hình ảnh quen thuộc trong đời sống người Việt – mâm cơm gia đình, nơi lưu giữ ký ức, nuôi dưỡng tình thân và gìn giữ nề nếp gia phong qua nhiều thế hệ.

. Để chủ động khắc phục những “đứt gãy” về mặt cảm xúc, theo ông, các gia đình hiện đại cần làm gì để thiết lập lại không gian bữa cơm nhà đúng nghĩa?

- Trước hết, mỗi gia đình cần chủ động "cố định" một số ngày ăn chung trong tuần để tạo thành thói quen, với quy tắc bắt buộc: hoàn toàn không có màn hình trên bàn ăn (không bật tivi, không dùng điện thoại).

Bên cạnh đó, cha mẹ phải học cách lắng nghe, chấp nhận thay vì giao tiếp theo kiểu tra khảo, khiến con cái khép lòng. Hãy biến bữa ăn thành hoạt động chung tay của mọi thành viên trong gia đình bằng cách phân vai cho mỗi người một việc (người nhặt rau, người chuẩn bị món ăn, người sắp bát đũa...); qua đó, tạo không khí cởi mở và giáo dục tinh thần trách nhiệm. 

Nếu lịch trình buổi tối quá lệch nhau, gia đình hoàn toàn có thể linh hoạt dịch chuyển sang ăn chung bữa sáng nhưng chất lượng và tập trung.  

Điều quan trọng nhất là chúng ta cần mở rộng khái niệm "bữa cơm gia đình" thành "bữa ăn tinh thần". Chúng ta đang sống trong thế giới quá căng thẳng và cô đơn vì bị mạng xã hội lấy đi thời gian thực. Do đó, không nhất thiết phải là một mâm cơm truyền thống; đôi khi chỉ cần 15 - 20 phút cả nhà cùng ngồi ăn bánh, ăn hoa quả nhưng bỏ hết điện thoại xuống để đối thoại, xoa dịu áp lực cho nhau. 

. Bên cạnh nỗ lực của mỗi mái ấm, theo ông, cần có những hành động cụ thể gì để cùng chung tay gìn giữ và lan tỏa giá trị cốt lõi của bữa cơm gia đình trong thời đại số?

- Để giải quyết bài toán này, cần một giải pháp đồng bộ. Trước hết, về phía giáo dục, nhà trường cần lồng ghép việc trang bị kỹ năng xã hội và tổ chức cuộc sống vào chương trình học thực tế.

Việc hướng dẫn học sinh phụ giúp việc nhà, tự chuẩn bị bữa ăn mang lại giá trị rất lớn. Khi một đứa trẻ tự tay nấu được món ăn, đó sẽ là cái "cớ" để cha mẹ khen ngợi, động viên con. Khoảnh khắc ấy chính là chất xúc tác tự nhiên, xóa nhòa khoảng cách thế hệ và giúp các thành viên cởi mở đối thoại.

Về phía các cơ quan quản lý nhà nước, cần chủ động xây dựng, bổ sung các tiêu chí cụ thể cho mô hình "Gia đình văn hóa" gắn liền với những thói quen gắn kết nhỏ nhất hằng ngày. Đồng thời, tổ chức nhiều hoạt động thiết thực để đẩy mạnh phong trào này vào đời sống thực tế. Chẳng hạn như phát động các cuộc thi, ngày hội gia đình hoặc tôn vinh các sáng kiến "giữ lửa" mâm cơm nhà...

Ngoài ra, về phía truyền thông, thay vì những khẩu hiệu chung chung, cần tăng cường sản xuất các chương trình truyền hình, gameshow thực tế lấy bối cảnh và chủ đề xung quanh bữa cơm gia đình. Những chương trình này không chỉ dạy nấu ăn, mà cần lồng ghép các tình huống thực tế để trang bị kỹ năng tổ chức cuộc sống, học cách lắng nghe và kết nối các thế hệ. 

. Xin cảm ơn PGS.TS Trần Thành Nam!

(Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện)