Quảng Trị: Khi giữ rừng trở thành một sinh kế

VHO - Đầu ra cho hạt trẩu đang mở thêm hướng sinh kế cho người dân miền núi phía Tây Quảng Trị. Trong chuỗi liên kết mới, lợi ích từ sản phẩm được gắn với những cam kết cụ thể về bảo vệ rừng, cây trẩu mẹ và đa dạng sinh học.

Từ hạt trẩu mở một hướng sinh kế

Với đồng bào Pa Kô, Vân Kiều ở phía Tây Quảng Trị, trẩu là loài cây đã gắn với đời sống và sinh kế từ nhiều năm nay. Hạt trẩu có thể chiết xuất thành dầu, một loại nguyên liệu tái tạo, không độc hại, ngày càng được thị trường quốc tế quan tâm nhờ khả năng thay thế một số sản phẩm có nguồn gốc từ dầu mỏ.

Giá trị của hạt trẩu đã được biết đến, nhưng để sản phẩm này thực sự mang lại nguồn thu ổn định cho người dân lại không dễ. Những năm qua, thị trường thiếu ổn định, kênh tiêu thụ hạn chế khiến tiềm năng kinh tế của cây trẩu chưa được khai thác tương xứng.

Một chuyển biến xuất hiện từ năm 2025, khi WWF-Việt Nam kết nối Công ty Cổ phần Tổng công ty Thương mại Quảng Trị (Sepon Group) với cộng đồng địa phương. Doanh nghiệp bắt đầu thu mua trực tiếp hạt trẩu với mức giá cao hơn thị trường. Đến tháng 11.2025, hai container hạt trẩu đầu tiên đã rời cảng Tiên Sa, Đà Nẵng để xuất khẩu chính ngạch sang Ấn Độ.

Số lượng chưa lớn, nhưng những chuyến hàng đầu tiên đã mở thêm đầu ra cho hạt trẩu và tạo tiền đề để mối liên kết giữa người dân với doanh nghiệp đi xa hơn. Từ một sản phẩm từng gặp khó về thị trường, hạt trẩu bắt đầu được đặt vào một chuỗi giá trị có sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ.

Năm 2026, mối liên kết tiếp tục được mở rộng. Dự kiến bốn cộng đồng thuộc Hướng Phùng và Hướng Lập, với khoảng 500 hộ dân, tham gia hợp tác cùng Sepon Group; sản lượng ước khoảng 300 tấn hạt trẩu. Bên cạnh Trung Quốc và Ấn Độ, thị trường xuất khẩu cũng được kỳ vọng mở rộng sang một số quốc gia khác.

Sinh kế đi cùng trách nhiệm giữ rừng

Nếu chỉ dừng ở chuyện doanh nghiệp tìm đến vùng cao thu mua hạt trẩu, đây vẫn chủ yếu là một liên kết tiêu thụ sản phẩm. Điểm đáng chú ý của thỏa thuận năm 2026 nằm ở những yêu cầu về bảo vệ rừng và đa dạng sinh học được đưa vào cam kết giữa các bên.

Người dân tham gia phải thu lượm hạt đúng kỹ thuật, bảo vệ cây trẩu mẹ; đồng thời không chặt phá rừng tự nhiên, không săn bắt động vật hoang dã, không gây tổn hại đến hệ sinh thái. Nguồn lợi từ hạt trẩu vì thế được đặt cùng trách nhiệm đối với rừng và tài nguyên thiên nhiên.

Ông Hồ Xuân Hiếu, Chủ tịch Hội đồng quản trị Sepon Group cho biết, doanh nghiệp không xem việc liên kết thu mua hạt trẩu đơn thuần là hoạt động thương mại. Mục tiêu hướng tới là chuỗi giá trị ổn định, trong đó người dân có đầu ra cho sản phẩm, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu bền vững, qua đó góp phần bảo vệ rừng.

Cách làm này đặt lợi ích kinh tế và trách nhiệm bảo tồn trong cùng một mối quan hệ. Cộng đồng có đầu ra cho sản phẩm, nhưng quá trình thu lượm phải tuân thủ những yêu cầu cụ thể: giữ cây trẩu mẹ, không xâm hại rừng tự nhiên, không săn bắt động vật hoang dã.

Trong chuỗi liên kết, WWF-Việt Nam đóng vai trò kết nối doanh nghiệp với cộng đồng, thúc đẩy thị trường; đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương, chủ rừng hỗ trợ người dân thu hoạch trẩu đúng cách, nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng và sử dụng tài nguyên bền vững.

Theo ông Nguyễn Nhật An, Quản lý Dự án WWF-Việt Nam, để người dân tham gia bảo vệ rừng lâu dài, trước hết họ phải nhìn thấy giá trị của việc giữ rừng đối với cuộc sống và sinh kế của chính mình. Khi bảo vệ rừng cũng gắn với bảo vệ nguồn sống, bảo tồn sẽ dần trở thành lựa chọn của cộng đồng, thay vì chỉ đến từ những quy định hay hỗ trợ bên ngoài.

Để người dân chủ động giữ rừng

Ở miền núi, sinh kế và bảo vệ rừng là hai bài toán khó tách rời. Chuỗi giá trị hạt trẩu đang được xây dựng ở phía Tây Quảng Trị cho thấy một cách tiếp cận từ lợi ích của cộng đồng: tìm thị trường cho sản phẩm, tạo thêm nguồn thu, đồng thời đưa trách nhiệm bảo vệ tài nguyên vào quá trình liên kết.

Ông Phan Văn Phước, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho rằng, phát triển sinh kế gắn với bảo vệ rừng là hướng đi quan trọng nhằm bảo đảm phát triển bền vững tại các địa bàn miền núi. Sự đồng hành của doanh nghiệp, chính quyền và các tổ chức được kỳ vọng tạo thêm cơ hội nâng cao thu nhập, giúp người dân chủ động, trách nhiệm hơn trong bảo vệ rừng và tài nguyên thiên nhiên.

Từ chỗ hạt trẩu gặp khó về đầu ra, một chuỗi liên kết đang dần hình thành. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình không nên chỉ nhìn vào sản lượng dự kiến hay số thị trường xuất khẩu. Điều quan trọng hơn cần được kiểm chứng qua thời gian là nguồn thu thực tế của các hộ tham gia và tác động đối với việc bảo vệ rừng.

Việc đưa các cam kết bảo vệ cây trẩu mẹ, rừng tự nhiên, động vật hoang dã và hệ sinh thái vào thỏa thuận vì thế là điểm đáng chú ý. Ở đó, sinh kế và giữ rừng được đặt trong cùng một mối liên kết, để nguồn lợi người dân nhận được hôm nay đi cùng trách nhiệm gìn giữ tài nguyên lâu dài.