Nét đẹp nhân văn trong Lễ cơm mới của dân tộc Thái

VHO - Không chỉ là nghi thức tâm linh tạ ơn đất trời sau mùa thu hoạch, Lễ cơm mới của dân tộc Thái tại tỉnh Sơn La còn là dịp để các thế hệ sum vầy, giáo dục con cháu lòng biết ơn và kính trọng sức lao động.

Chứa đựng những câu chuyện tích cổ cảm động và các quy chuẩn ứng xử tinh tế, Lễ cơm mới của người Thái tại Sơn La phản ánh sinh động đời sống tín ngưỡng cùng bản sắc văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc mình.

Hằng năm, vào khoảng tháng 5 đến tháng 6 lịch Thái, tương ứng với tháng 9 đến tháng 10 dương lịch, đồng bào dân tộc Thái tại tỉnh Sơn La lại rộn ràng tổ chức Lễ cơm mới, hay còn gọi là Kin khảu máư. 

Theo quan niệm dân gian, sự phù hộ của đất trời và tổ tiên đóng vai trò quyết định cho một mùa vụ bội thu. 

Chính vì vậy, khi hạt thóc đã nồng thơm đầy bồ, các gia đình lại sửa sang lễ cúng để bày tỏ lòng biết ơn đến những lực lượng siêu nhiên cùng đấng sinh thành.

Lễ cơm mới vừa phản ánh tín ngưỡng tâm linh sâu sắc, vừa thể hiện nét văn hóa truyền thống đặc trưng và chứa đựng giá trị nhân văn cao đẹp. 

Qua nghi lễ này, ông bà và cha mẹ răn dạy con cháu biết quý trọng sức lao động, sống đúng mực và gìn giữ đạo lý gia phong.

Dù bận rộn đến đâu, các thành viên trong gia đình vẫn cố gắng thu xếp trở về sum vầy. Mặc dù hoàn cảnh mỗi nhà mỗi khác, nhưng ai nấy đều chỉn chu chuẩn bị cho ngày lễ chung.

Do mang tính chất nội bộ gia đình nên nghi lễ được tổ chức gọn nhẹ, ấm cúng, không kéo dài ngày và không phô trương linh đình.

Tùy thuộc vào hoàn cảnh thực tế, mâm cúng trong Lễ cơm mới có sự phân chia rõ ràng để thể hiện lòng tạ ơn. 

Gia đình có thể chuẩn bị tối đa bốn mâm cúng, trong đó mâm chính dành cho ông bà, cha mẹ của chủ nhà. 

Các mâm còn lại lần lượt dành cho cô chú đã mất khi chưa lập gia đình, ông bà ngoại nếu người mẹ còn sống, và bố mẹ đẻ của người vợ nếu người vợ còn sống.

Những gia đình không rơi vào các trường hợp trên chỉ cần chuẩn bị một mâm cúng chính.

Lễ vật dâng cúng rất phong phú, bao gồm lợn, gà, rượu, hương, hoa quả, cơm mới gói lá rong, canh nước luộc lợn, cá chép nướng, thịt chuột, cùng các vật phẩm như vòng bạc, áo vải và tiền bạc đặt lễ. 

Trong mâm cúng bắt buộc phải có xôi đồ từ gạo nếp mới gặt và món cá đồ. Đáng chú ý, người Thái tuyệt đối không cúng thịt gà trong nghi lễ này, xuất phát từ một điển tích cổ.

Chuyện kể rằng xưa kia khi con người và vật còn hiểu tiếng nói của nhau, một gia đình nghèo có bố mất đúng dịp cơm mới nhưng trong nhà không có tài sản gì quý giá ngoài con gà mẹ đang nuôi đàn con dưới gầm sàn. 

Khi hai vợ chồng bàn nhau thịt gà mẹ để cúng, gà mẹ đã nghẹn ngào dặn dò đàn con nhỏ phải biết thương yêu, đùm bọc lấy nhau khi mất mẹ. 

Cảm động trước tình mẫu tử thiêng liêng ấy, người Thái từ đó về sau không bao giờ dùng thịt gà để cúng Lễ cơm mới. 

Đồng thời, họ cũng kiêng cúng các vật nuôi chung sống và ăn hạt gạo với người, mà chỉ sử dụng cá bắt dưới mương, suối, ao. 

Thay vào đó, mâm cúng ưu tiên các loại rau rừng như măng, cây búng báng, hoa riềng rừng, rau rớn, cùng các loài động vật, côn trùng gây hại mùa màng như dơi, cua, dúi, chuột, chim, sóc với mục đích báo cho thần linh, tổ tiên tiêu diệt và xua đuổi chúng khỏi ruộng nương.

Tính nhân văn của ngày lễ còn được gửi gắm qua bài khấn truyền thống kể lại quá trình khai thiên lập địa, sự vật lộn của con người với thiên nhiên để khai phá ruộng nương, làm ra hạt gạo dâng lên tổ tiên. 

Lời khấn thành kính mời ông bà, tổ tiên về hưởng lộc, thưởng thức chén rượu ngon, nắm cơm dẻo và các món ăn do con cháu tự tay trồng trọt, qua đó cầu mong tổ tiên ban phúc cho gia đạo khỏe mạnh, đi rừng đi suối an toàn, mùa màng bội thu và chăn nuôi phát triển.

Bên cạnh phần lễ, tình đoàn kết cộng đồng càng được thắt chặt khi gia chủ mời anh em, làng xóm và bạn bè thân thiết đến chung vui, bởi người Thái tin rằng nhà càng đông khách thì mùa sau càng nhiều niềm vui và phúc lộc. 

Khách đến dự lễ không nhất thiết mang theo tiền hay quà mừng mà chỉ trao nhau những lời chúc tốt đẹp nhất.

Kết thúc phần nghi thức, mọi người cùng nhau uống rượu cần, hòa mình vào điệu múa xòe rộn rã trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn ràng.