Từ hành trình truyền bá tri thức đến kiến tạo hệ sinh thái số

VHO - Từ những ngày đầu phục vụ sự nghiệp cách mạng đến quá trình đổi mới, hội nhập và chuyển đổi số, ngành Xuất bản Việt Nam không ngừng phát triển, khẳng định vai trò trong tích lũy, truyền bá tri thức và bồi đắp các giá trị văn hóa. Trước những thay đổi của công nghệ và thói quen tiếp nhận thông tin, lan tỏa văn hóa đọc, xây dựng hệ sinh thái tri thức số đang trở thành yêu cầu quan trọng để ngành phát triển bền vững.

Từ truyền thống vẻ vang đến bước phát triển toàn diện

Ngày 10.10.1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 122/SL thành lập Nhà in quốc gia, đánh dấu bước ngoặt trong quá trình xây dựng ngành Xuất bản, in và phát hành sách Việt Nam. Đây là lần đầu tiên ngành có một cơ quan vừa là doanh nghiệp quốc gia, vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước thống nhất trên cả ba lĩnh vực xuất bản, in và phát hành trong phạm vi cả nước.

Đây là mốc quan trọng đánh dấu một giai đoạn mới, một nền móng để ngành Xuất bản cách mạng lớn mạnh và phát triển. Ngày này đã trở thành ngày truyền thống của Ngành xuất bản, in và phát hành sách Việt Nam.

Tuy nhiên, hành trình hình thành nền xuất bản cách mạng đã bắt đầu từ trước đó. Đầu thế kỷ XX, đất nước Việt Nam trải qua những biến động xã hội sâu sắc do tác động từ quá trình khai phá thuộc địa của chủ nghĩa tư bản - thực dân Pháp cùng các cuộc vận động canh tân trong nước và các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc trên thế giới.

Trong bối cảnh đó, đi cùng với trào lưu tư tưởng tiến bộ, yêu nước, một khuynh hướng xuất bản mới, nhân văn, tiến bộ, cách mạng đã ra đời với mốc son là các tác phẩm của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các bậc tiền bối cách mạng mà tiêu biểu nhất là tác phẩm Đường Kách mệnh xuất bản tại Quảng Châu - Trung Quốc năm 1927.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, các bộ phận xuất bản, in ấn và phát hành được kiện toàn, từng bước đi vào hoạt động ổn định. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, toàn ngành đã xuất bản được 31 nghìn tên sách với 529 triệu bản sách.

Đây là minh chứng cho sự lớn mạnh của Ngành, khẳng định những đóng góp to lớn, quan trọng của Ngành vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.

Và cũng trong những năm tháng chiến tranh ác liệt ấy, nhiều cán bộ - chiến sĩ làm công tác xuất bản, in và phát hành đã theo tiếng gọi non sông lên đường ra trận, nhiều người đã anh dũng hi sinh, góp phần tô thắm thêm trang sử vẻ vang của dân tộc.

Sau năm 1975, ngành tiếp tục phát triển trong điều kiện đất nước thống nhất, từng bước nâng cao năng lực hoạt động, phục vụ công cuộc khôi phục và phát triển kinh tế, xã hội. Bước vào thời kỳ đổi mới từ năm 1986, ngành Xuất bản, in và phát hành có những chuyển biến sâu sắc, phát triển cả về quy mô, trình độ, công nghệ và năng lực hoạt động.

Từ một quốc gia từng thiếu sách, ngành đã xây dựng được hệ thống lớn các nhà xuất bản, cơ sở in, doanh nghiệp phát hành và điểm phát hành trên cả nước. Nội dung xuất bản phẩm ngày càng phong phú, đa dạng, bao quát nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, văn hóa, văn học, khoa học, công nghệ, giáo dục và thiếu nhi.

Những kết quả ấy cho thấy sự trưởng thành của một ngành có vai trò quan trọng trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, đồng thời đáp ứng nhu cầu tiếp cận tri thức ngày càng đa dạng của xã hội.

Trong quá trình phát triển, xuất bản còn góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới thông qua việc tham gia các hội chợ, triển lãm sách quốc tế và tăng cường hợp tác với các tổ chức xuất bản khu vực, quốc tế.

Không chỉ tạo ra các sản phẩm phục vụ nhu cầu đọc, ngành Xuất bản còn giữ vai trò quan trọng trong việc tích lũy, truyền bá tri thức, nâng cao dân trí và bồi dưỡng nhân cách con người. Những giá trị được chuyển tải qua sách góp phần xây dựng nền tảng tư tưởng, đạo đức, lối sống, phát triển văn hóa và tạo nên sức mạnh nội sinh của đất nước.

Trong bối cảnh đó, phát triển văn hóa đọc không thể chỉ dừng ở việc gia tăng số lượng đầu sách hay mở rộng các kênh phát hành. Điều quan trọng là đưa sách đến gần hơn với người dân, hình thành thói quen đọc và tạo điều kiện để việc tiếp nhận tri thức trở thành một phần thường xuyên của đời sống.

Các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách Việt Nam, Giải thưởng Sách Quốc gia cùng những chương trình quảng bá, giới thiệu sách đã góp phần tôn vinh tác giả, dịch giả, nhà khoa học và những người làm xuất bản; đồng thời khuyến khích sáng tạo, giới thiệu các tác phẩm có giá trị đến cộng đồng.

Công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, tổ chức hội thảo và tọa đàm về những xu hướng xuất bản hiện đại cũng góp phần nâng cao năng lực đội ngũ làm nghề.

Bên cạnh hệ thống xuất bản và phát hành, mạng lưới thư viện rộng khắp là một bộ phận quan trọng trong việc đưa tri thức đến với cộng đồng.

Quá trình chuyển đổi số đang thúc đẩy các thư viện chuyển dần từ mô hình truyền thống sang kết hợp thư viện hiện đại, thư viện điện tử và thư viện số, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, phục vụ học tập suốt đời.

Dẫu vậy, việc lan tỏa văn hóa đọc vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Cơ sở vật chất, trang thiết bị và nguồn tài nguyên thông tin tại một số thư viện còn hạn chế; nhiều phòng đọc, tủ sách cộng đồng chưa thu hút được đông đảo người sử dụng. Sự phát triển của thiết bị thông minh và mạng xã hội cũng làm thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin, đặt ra yêu cầu đổi mới cách thức khuyến đọc, đặc biệt đối với giới trẻ.

Văn hóa đọc vì thế cần được phát triển trong một môi trường cởi mở, thuận tiện, kết hợp giữa không gian đọc truyền thống và các nền tảng kỹ thuật số.

Khi người dân có nhiều cơ hội tiếp cận sách, lựa chọn hình thức đọc phù hợp và tham gia vào các cộng đồng chia sẻ tri thức, việc đọc mới có thể trở thành nhu cầu tự thân, gắn với học tập và phát triển cá nhân.

Chuyển đổi số mở rộng không gian phát triển của ngành

Sự phát triển của công nghệ thông tin và Internet đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận xuất bản phẩm. Bên cạnh sách in, sách điện tử, sách nói, nội dung trực tuyến và các hình thức xuất bản đa phương tiện ngày càng mở rộng khả năng tiếp cận độc giả.

Nếu trước đây một cuốn sách chủ yếu được tiếp nhận dưới dạng văn bản in, công nghệ hiện nay cho phép nội dung được phát triển thành nhiều sản phẩm khác nhau như sách điện tử, sách nói, video, podcast, nội dung tóm tắt và khóa học.

Từ một nội dung gốc, các đơn vị xuất bản có thể xây dựng hệ sinh thái tri thức đa nền tảng, đáp ứng nhu cầu của những nhóm độc giả khác nhau.

Cách tiếp cận này không chỉ mở rộng khả năng phổ biến tri thức mà còn tạo thêm cơ hội phát triển thị trường.

Những người không có nhiều thời gian đọc sách in có thể tiếp cận nội dung thông qua hình thức phù hợp hơn; các nhà xuất bản có thêm phương thức giới thiệu sản phẩm, kết nối với độc giả và phát triển hoạt động kinh doanh.

Công nghệ cũng tạo điều kiện mở rộng các kênh phân phối, xây dựng cộng đồng đọc trực tuyến và tăng cường tương tác giữa tác giả, nhà xuất bản với người đọc. Việc ứng dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm hiểu nhu cầu độc giả, gợi ý nội dung phù hợp, nâng cao hiệu quả biên tập, dịch thuật và tối ưu hóa quy trình xuất bản.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, CEO Thái Hà Books, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa sách giấy lên môi trường trực tuyến.

Yêu cầu đặt ra là đổi mới tư duy sản xuất nội dung, xây dựng các mô hình phát triển phù hợp và từng bước hình thành hệ sinh thái tri thức có khả năng kết nối, chia sẻ, cập nhật.

Trong đó, xây dựng kho tri thức số được xem là hướng đi quan trọng nhằm mở rộng khả năng lưu trữ, trao đổi và lan tỏa tri thức Việt Nam.

Cùng với cơ hội, môi trường số cũng đặt ra những thách thức về bảo vệ bản quyền, kiểm soát nội dung và cạnh tranh trong việc thu hút sự quan tâm của độc giả.

Tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường trực tuyến ảnh hưởng đến quyền lợi của tác giả, đơn vị xuất bản và sự phát triển lành mạnh của thị trường.

Vì vậy, hoàn thiện cơ chế bảo vệ bản quyền, nâng cao hiệu quả kiểm soát và tăng cường ứng dụng công nghệ để phát hiện, ngăn chặn vi phạm là những yêu cầu cần được chú trọng.

Mặt khác, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ đòi hỏi đội ngũ làm xuất bản phải liên tục nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng số và khả năng sáng tạo nội dung.

Việc tăng cường hợp tác giữa nhà xuất bản, tác giả, trường học, thư viện và các tổ chức văn hóa sẽ góp phần chia sẻ nguồn lực, mở rộng mạng lưới phổ biến tri thức và phát triển các hoạt động khuyến đọc.

Trong tiến trình ấy, văn hóa đọc vẫn là nền tảng, còn chuyển đổi số là động lực quan trọng để mở rộng không gian phát triển. Công nghệ có thể làm thay đổi cách thức con người tiếp cận sách, nhưng mục tiêu cốt lõi của xuất bản vẫn là tạo ra những nội dung có giá trị, đưa tri thức đến với cộng đồng và góp phần phát triển con người.

Kỷ niệm Ngày truyền thống ngành Xuất bản, In và Phát hành Sách Việt Nam 10.10 là dịp nhìn lại chặng đường xây dựng, trưởng thành và những đóng góp của các thế hệ người làm nghề.

Từ những trang sách phục vụ sự nghiệp cách mạng đến các nền tảng tri thức số hôm nay, ngành Xuất bản đang tiếp tục đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, sáng tạo và thích ứng với thời đại.

Phát huy truyền thống, kết hợp giá trị của sách in với những ưu thế của công nghệ, đồng thời kiên trì lan tỏa văn hóa đọc sẽ là những yếu tố quan trọng để ngành Xuất bản phát triển toàn diện, bền vững, tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm trong hệ tri thức và đóng góp vào sự phát triển của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.