Chuyển đổi số là yêu cầu sống còn của ngành Xuất bản

VHO - Hoạt động xuất bản hiện nay đã vượt khỏi khuôn khổ truyền thống, vận hành trong môi trường số đa nền tảng với sự tham gia của nhiều chủ thể mới như doanh nghiệp công nghệ, thương mại điện tử và các mô hình phát hành xuyên biên giới. Vì vậy, sửa luật không chỉ là cập nhật kỹ thuật mà còn là điều chỉnh tư duy và phương thức quản lý.

 Đó là một trong những vấn đề được đặt ra tại Hội thảo “Thể chế hóa quan điểm của Đảng tại Nghị quyết số 80- NQ/TW và Chỉ thị số 04-CT/ TW trong sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản”, do Bộ VHTTDL phối hợp Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tổ chức cuối tuần qua tại TP.HCM do Thứ trưởng Bộ VHTTDL Phan Tâm chủ trì, với sự tham dự của lãnh đạo Vụ Báo chí - Xuất bản (Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương), Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VHTTDL), Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM, Sở VHTT TP.HCM…

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam và Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xuất bản trong tình hình mới. Những định hướng mới đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản 2012 nhằm tạo hành lang pháp lý phù hợp với chuyển đổi số, kinh tế sáng tạo và sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Mở hành lang pháp lý cho xuất bản số và công nghiệp văn hóa

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng ngành Xuất bản đang đứng trước những thay đổi lớn về mô hình hoạt động, phương thức quản lý và thị trường. Xuất bản không còn chỉ giới hạn ở sách in truyền thống mà đã mở rộng sang môi trường số, các nền tảng nội dung, thương mại điện tử và hệ sinh thái sáng tạo đa ngành.

Dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản lần này tập trung xử lý các “điểm nghẽn” đang bộc lộ rõ trong thực tiễn như khung pháp lý chưa theo kịp xuất bản số; cơ chế phát triển thị trường xuất bản còn thiếu đồng bộ; hiệu lực bảo vệ bản quyền trên môi trường mạng còn hạn chế; mô hình tổ chức nhà xuất bản chậm đổi mới; thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh chưa phù hợp với thực tế phát triển. Bộ VHTTDL hiện đang rà soát, sửa đổi khoảng 26/54 điều của Luật Xuất bản hiện hành, tập trung vào các điều khoản liên quan đến quản lý nhà nước, chính sách phát triển xuất bản, loại hình tổ chức nhà xuất bản, xuất bản điện tử, phát hành trên nền tảng số...

Tại hội thảo, ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho biết, điểm mới quan trọng của dự thảo luật là xác định rõ xuất bản vừa là lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, vừa là ngành kinh tế công nghệ trong hệ sinh thái công nghiệp sáng tạo. Chuyển đổi số hiện nay là yêu cầu sống còn của ngành Xuất bản.

“Dự thảo luật cũng định hướng tái cấu trúc ngành xuất bản theo hướng hình thành các mô hình tổ hợp, tập đoàn xuất bản, truyền thông để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, mở rộng quy mô và tăng khả năng cạnh tranh. Việc liên kết không chỉ dừng ở mối quan hệ giữa xuất bản, in và phát hành mà còn mở rộng sang doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số và các lĩnh vực khác của công nghiệp văn hóa”, ông Nguyễn Nguyên cho biết.

Ông cũng cho rằng, lần sửa luật này dành sự quan tâm lớn hơn cho văn hóa đọc. “Lần đầu tiên mối quan hệ giữa hoạt động xuất bản và phát triển văn hóa đọc được đặt ra rõ nét hơn trong luật”, ông nói, đồng thời cho rằng đây là nội dung trọng tâm nhằm mở rộng khả năng tiếp cận xuất bản phẩm của người dân và hình thành thói quen đọc trong cộng đồng.

Theo lãnh đạo Cục Xuất bản, In và Phát hành, dự thảo luật còn bổ sung nhiều chính sách hỗ trợ hoạt động xuất bản như ưu đãi tài chính, đất đai, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Song song với dự thảo luật, cơ quan soạn thảo cũng xây dựng các dự thảo nghị định, thông tư để bảo đảm tính khả thi khi triển khai.

Văn hóa đọc, cơ chế tự chủ và yêu cầu đổi mới tư duy quản lý

Ông Lê Văn Minh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM cho hay, khi xây dựng nội dung để triển khai thực hiện Nghị quyết 80 và Chỉ thị 04, quan điểm của thành phố lấy trục trung tâm là xuất bản, nhưng quan tâm đến bốn yếu tố đồng hành gồm trục phát hành, trục người viết, trục người đọc và trục không gian để người đọc.

Ông Lê Văn Minh cho rằng khó khăn lớn hiện nay của nhiều nhà xuất bản xuất phát từ cơ chế tự chủ tài chính. “Khi đã giao tự chủ mà không có nguồn thu để duy trì và phát triển thì rất khó trả lương và nuôi dưỡng hệ thống”, ông nói. Theo ông, nếu quá chú trọng doanh thu, mục tiêu về tư tưởng và văn hóa dễ bị ảnh hưởng. Ông cũng nêu thực tế nhiều nhà xuất bản đang gặp khó khăn về cơ sở vật chất, chuyển đổi số và tiền thuê đất, thuê nhà. Dù Nhà nước có chủ trương hỗ trợ nhưng việc đầu tư cho các đơn vị tự chủ còn vướng cơ chế. Các nhà xuất bản rất cần hỗ trợ để chuyển đổi số nhưng đang vướng ở cơ chế “tự chủ thì phải tự chứng minh”.

Từ thực tiễn TP.HCM, ông Lê Văn Minh kiến nghị cần tháo gỡ các rào cản về cơ chế đầu tư, phân cấp mạnh hơn cho địa phương trong công tác cán bộ xuất bản, đồng thời nâng tầm Giải thưởng Sách Quốc gia để khuyến khích người viết và tạo sức lan tỏa trong xã hội.

Ở góc độ cơ quan tham mưu về xuất bản, bà Nguyễn Thị Mỹ Linh, Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản (Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương) nhận định, Chỉ thị 04 của Ban Bí thư ra đời ngay sau Nghị quyết 80, mang ý nghĩa đặc biệt trong việc cụ thể hóa lĩnh vực then chốt là văn hóa, trong đó xuất bản là giá trị nội dung cốt lõi để phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là sự kế thừa tư duy lý luận của Đảng, xác lập vị thế mới cho ngành xuất bản không chỉ là làm sách mà bao gồm cả hệ sinh thái và kinh tế xuất bản.

Theo bà Mỹ Linh, xuất bản không còn chỉ là hoạt động làm sách mà phải được nhìn như một hệ sinh thái nội dung, gắn với giáo dục, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Bà Mỹ Linh cho rằng có sáu nội dung lớn cần tập trung khi sửa đổi luật: Hoàn thiện khái niệm, đổi mới mô hình chính sách nhà nước, nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo vệ bản quyền (đặc biệt trong môi trường số và AI), chăm lo đội ngũ nhân lực và đưa ngành xuất bản trở thành ngành công nghiệp tri thức, công nghiệp nội dung đóng góp sâu vào công nghiệp văn hóa đất nước.

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là phát triển văn hóa đọc. Đại diện Hội Xuất bản Việt Nam cho rằng cần thay đổi tư duy tiếp cận khi sửa luật. Theo đó, cần đưa nội dung phát triển văn hóa đọc vào dự thảo luật với tinh thần đầy đủ hơn, thay vì chỉ dừng ở chính sách hỗ trợ.

Phát biểu tiếp thu ý kiến và kết luận hội thảo, Thứ trưởng Phan Tâm cho rằng hoạt động xuất bản hiện nay đã vượt khỏi khuôn khổ truyền thống, vận hành trong môi trường số đa nền tảng với sự tham gia của nhiều chủ thể mới như doanh nghiệp công nghệ, thương mại điện tử và các mô hình phát hành xuyên biên giới.

Vì vậy, sửa luật không chỉ là cập nhật kỹ thuật mà còn là điều chỉnh tư duy và phương thức quản lý. “Xuất bản phải tiếp tục khẳng định là lĩnh vực tư tưởng văn hóa quan trọng, đồng thời phải được nhìn nhận đầy đủ là ngành kinh tế kỹ thuật, một cấu phần của công nghiệp văn hóa”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Ông cũng đề nghị đổi mới mạnh phương thức quản lý theo hướng quản trị bằng dữ liệu, giảm phụ thuộc vào tiền kiểm, tăng hậu kiểm trên môi trường số; cải cách thủ tục hành chính gắn với trách nhiệm giải trình; xây dựng cơ chế pháp lý cho các mô hình nhà xuất bản tổ hợp có năng lực công nghệ mạnh; đồng thời tăng cường bảo vệ bản quyền trong môi trường số.

Về văn hóa đọc, Thứ trưởng cho rằng đây phải là mục tiêu dài hạn, gắn với việc tạo ra sản phẩm chất lượng, mở rộng khả năng tiếp cận sách cho người dân và phát triển hệ thống phát hành đến vùng sâu, vùng xa. “Văn hóa đọc không chỉ là phong trào mà phải gắn với chính sách tiếp cận tri thức cho mọi người dân”, Thứ trưởng nói.

Thứ trưởng Phan Tâm đề nghị tổ soạn thảo tiếp thu tối đa các ý kiến góp ý, tiếp tục hoàn thiện dự thảo để trình Chính phủ trong tháng 6 tới.