'Tranh dân gian Việt Nam' trở lại với bản tái bản lần thứ 3

VHO - NXB Tổng hợp TP.HCM ra mắt bản tái bản lần 3 "Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu", giới thiệu kho tranh Tết và di sản mỹ thuật dân gian Việt.

Năm mới 2026, NXB Tổng hợp TP.HCM giới thiệu tập sách Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu vừa được tái bản lần thứ 3 của tác giả Maurice Durand.

Sách do Nguyễn Thị Hiệp – Olivier Tessier dịch và giới thiệu; Philippe Papin và Marcus Durand biên soạn, với sự hợp tác toàn diện của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) và tổ chức Vietnamica.

Tác phẩm song ngữ Pháp – Việt, giữ nguyên bản chữ Nôm và chữ Hán, dày 452 trang, giới thiệu khoảng 473 bức tranh dân gian, được sắp xếp theo các chủ đề: Dẫn nhập; Cuộc sống thường nhật và nhịp độ thiên nhiên; Tranh tôn giáo, tín ngưỡng; Tranh minh họa lịch sử; Tranh minh họa văn học Việt Nam; Tranh minh họa văn học Trung Quốc.

Tranh dân gian Việt Nam ngày xưa vốn làm thủ công được bán lẻ ở cửa hàng hoặc bán dạo trên phố vào các dịp Lễ, Tết, các dịp lễ trọng đại hoặc dành cho nghi thức tôn giáo hay đơn giản chỉ là thú tiêu khiển trong gia đình.

Các loại tranh biểu tượng cầu chúc năm mới chứa đầy ẩn ý được minh họa qua hoa, quả, động vật, đồ vật và con người. Bên cạnh đó là tranh chúc tụng thể hiện bằng câu chữ trực tiếp như: phú - quý - thọ - phúc - đức - nhân - nghĩa - lễ - trí - tín… được viết đơn giản trên giấy đỏ hoặc vẽ theo lối cách điệu. Tất cả mang hàm ý chúc tụng, cầu phúc dịp năm mới Tết đến.

Trong ký ức tuổi thơ của Marcus Durand – con trai tác giả Maurice Durand, những bức tranh Tết rực rỡ từng phủ kín các bức tường ngôi nhà tại Hà Nội, nơi cha ông sưu tầm và trưng bày. Marcus nhớ lại những lần theo cha mua tranh từ người bán dạo, các cửa hàng trong khu phố cổ.

Bức tranh ông yêu thích nhất là tranh lợn xanh trên nền trắng, gợi nhớ người bạn tuổi thơ – chú heo nhỏ mà bà nội người Việt từng tặng và theo ông suốt những năm tháng ấu thơ.

Một lần tình cờ tại thư viện trên đại lộ Wilson (Paris), Marcus bắt gặp lại những bức tranh quen thuộc của cha mình được lưu trữ cẩn thận. Xúc động như chạm lại ký ức tuổi thơ và dòng chảy văn hóa của một dân tộc, ông đã cùng Giáo sư Philippe Papin tiến hành tập hợp, sao chụp toàn bộ bộ sưu tập.

Tác phẩm Tranh dân gian Việt Nam lần đầu xuất bản tại Pháp năm 1960 đã tạo tiếng vang lớn và nhận giải thưởng của Viện Hàn Lâm Khắc và Văn chương Pháp.

Năm 2018, lần đầu tiên tác phẩm trở về Việt Nam với phiên bản song ngữ Việt – Pháp, giữ nguyên chữ Nôm và tinh thần bản gốc. Công trình do Marcus Durand cùng các chuyên gia Việt Nam học thực hiện; Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại TP.HCM phối hợp biên soạn, TS. Nguyễn Thị Hiệp giữ vai trò đồng dịch giả, giúp tác phẩm đến gần hơn với công chúng trong nước.

Marcus Durand vui mừng và tự hào vì có thể tiếp nối nguyện vọng của cha mình để cung cấp cho độc giả Việt Nam bộ sưu tranh ở nơi mà chúng cần thuộc về.

Marcus bày tỏ: “Lòng thán phục, kính cẩn đối với các nghệ nhân khuyết danh của Việt Nam, những người đã nghĩ ra ý tưởng và thực hiện những bức tranh tuyệt vời. Chính họ đã làm rọi sáng tuổi thơ tôi và để lại cho Việt Nam một di sản văn hóa độc nhất vô nhị”.

Tranh dân gian Việt Nam gồm bốn dòng chính: tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), tranh Hàng Trống (Hà Nội), tranh Kim Hoàng (Hà Tây) và tranh làng Sình (Huế). Qua quá trình nghiên cứu và dịch thuật, TS. Nguyễn Thị Hiệp kỳ vọng tác phẩm sẽ góp phần hỗ trợ các cá nhân, tổ chức tâm huyết trong việc khôi phục và phát huy nghề tranh truyền thống.

Việc sách được tái bản nhiều lần cho thấy nhu cầu lớn của độc giả. Phiên bản in tại Việt Nam được nâng cấp toàn diện về chất lượng hình ảnh, in màu so với bản in đen trắng trước đây. Sách đã được tái bản vào các năm 2020, 2023 và đầu năm 2026.

Không chỉ là một công trình mỹ thuật, Tranh dân gian Việt Nam sưu tầm và nghiên cứu còn mở ra con đường lưu truyền giá trị văn hóa, mỹ thuật truyền thống cho các thế hệ nghiên cứu tiếp nối, giúp người xem giải mã những tầng nghĩa ẩn chứa trong tranh dân gian. Năm 2019, tác phẩm được vinh danh tại Giải thưởng Sách Quốc gia Việt Nam, một lần nữa khẳng định giá trị bền vững của công trình này.