Đánh thức sức sống thư viện bằng kết nối nguồn lực

VHO - Trong bối cảnh đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động thư viện trở thành yêu cầu cấp thiết, xã hội hóa đang được xem là hướng đi quan trọng. Bên cạnh việc bổ sung nguồn lực và cải thiện cơ sở vật chất, quá trình này còn góp phần đổi mới phương thức phục vụ, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng.

 Thiếu tính ổn định

Theo thống kê chưa đầy đủ, Việt Nam hiện có hơn 100 thư viện tư nhân và trên 20.000 thư viện công cộng. Bên cạnh phục vụ nhu cầu đọc, nhiều thư viện đang dần trở thành không gian học tập, trải nghiệm và giáo dục cộng đồng. Thông qua các hoạt động chuyên đề, trải nghiệm thực tế, thư viện góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, bảo vệ môi trường, đồng thời trang bị cho bạn đọc, nhất là thanh thiếu nhi, những kỹ năng sống cần thiết, bồi đắp lối sống nhân văn và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.

Tuy nhiên, phía sau những mô hình hoạt động hiệu quả vẫn còn không ít khó khăn. Nguồn kinh phí hạn hẹp khiến việc bổ sung sách, đầu tư cơ sở vật chất và ứng dụng công nghệ gặp nhiều trở ngại. Trong khi đó, đội ngũ vận hành chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm hoặc trên tinh thần tình nguyện nên thiếu nhân lực chuyên môn. Vì vậy, sự tồn tại và phát triển của nhiều thư viện vẫn phụ thuộc lớn vào tâm huyết của người sáng lập cùng sự chung tay của cộng đồng.

Lý giải những khó khăn này, ông Vũ Trọng Đại, Giám đốc Công ty cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời Đại (TIMES) cho biết, phần lớn thư viện tư nhân và thư viện cộng đồng ở Việt Nam được hình thành từ các sáng kiến tự nguyện của cá nhân hoặc nhóm trong cộng đồng. Điều đó khiến quá trình xây dựng mô hình hoạt động chuyên nghiệp, bài bản gặp không ít trở ngại. Bên cạnh hạn chế về nhân lực, nguồn kinh phí phụ thuộc chủ yếu vào tài trợ nên thiếu tính ổn định, ảnh hưởng đến việc bổ sung và phát triển nguồn sách, tài liệu.

Thực tế cho thấy, việc duy trì lâu dài các nguồn lực xã hội vẫn là bài toán nan giải đối với nhiều thư viện tư nhân và thư viện cộng đồng. Thành lập năm 2022 tại xã Liên Minh (Hà Nội), Thư viện Hạnh Phúc do chị Trần Thị Ngọc Thúy và chị Trần Thị Hồng Thắm đồng sáng lập dần trở thành điểm hẹn văn hóa của người dân địa phương. Đến nay, thư viện vận động được hơn 6.500 đầu sách, quy tụ hơn 80 tình nguyện viên, cộng tác viên và thu hút trên 2.500 bạn đọc đăng ký thẻ.

Xây dựng và duy trì thói quen đọc sách ở một vùng quê nông thôn chưa bao giờ là công việc dễ dàng. Tuy nhiên, Thư viện Hạnh Phúc đã tạo được nền tảng hoạt động tương đối vững chắc nhờ phát huy hiệu quả nguồn lực xã hội hóa. Thư viện thường xuyên tận dụng mạng xã hội để kêu gọi sự chung tay của các Mạnh Thường Quân, đồng thời chủ động xây dựng quỹ hoạt động nhằm duy trì và mở rộng các chương trình khuyến đọc.

Dẫu vậy, nguồn kinh phí xã hội hóa vẫn thiếu tính ổn định và lâu dài. Đây tiếp tục là trở ngại đối với hành trình duy trì các hoạt động khuyến đọc và mở rộng sức lan tỏa của thư viện trong cộng đồng.

Kết nối nguồn lực

Luật Thư viện đã có nhiều quy định khuyến khích phát triển thư viện ngoài công lập và huy động nguồn lực xã hội tham gia hoạt động thư viện. Tuy nhiên, TS Vũ Dương Thúy Ngà, nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện (nay là Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện, Bộ VHTTDL) cho rằng, hiệu quả của quá trình này phụ thuộc lớn vào sự chủ động của địa phương, đặc biệt là đội ngũ trực tiếp quản lý, vận hành thư viện.

Thực tế cho thấy, dù cùng một cơ chế, chính sách, khả năng thu hút sự đồng hành của xã hội ở mỗi thư viện vẫn rất khác nhau. Những đơn vị có người đứng đầu chủ động kết nối với doanh nghiệp, tổ chức và các cá nhân tâm huyết thường nhận được sự hỗ trợ đáng kể về sách, trang thiết bị và kinh phí hoạt động. Ngược lại, nếu thiếu sự năng động trong vận động, phối hợp và tổ chức các chương trình phục vụ bạn đọc, việc tìm kiếm sự chung tay từ cộng đồng khó đạt hiệu quả như mong muốn.

Theo TS Vũ Dương Thúy Ngà, năng lực quản lý còn thể hiện ở việc xây dựng các chương trình khuyến đọc phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân. Một thư viện chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi trở thành không gian học tập, tiếp cận tri thức và giao lưu văn hóa hấp dẫn. Bởi vậy, xã hội hóa không dừng ở việc tìm kiếm tài trợ mà còn là quá trình tạo dựng niềm tin, thu hút sự tham gia của cộng đồng và duy trì sức sống cho các hoạt động phát triển văn hóa đọc.

Ông Vũ Trọng Đại cho rằng, xã hội hóa thư viện không nên chỉ được hiểu là huy động kinh phí. Quan trọng hơn là tạo điều kiện để các thư viện tư nhân và thư viện cộng đồng vận dụng hiệu quả các quy định của Luật Thư viện vào hoạt động thực tiễn.

Theo ông Vũ Trọng Đại, cơ quan quản lý nhà nước cần phát huy vai trò cầu nối giữa hệ thống thư viện ngoài công lập với Thư viện Quốc gia Việt Nam và mạng lưới thư viện công lập. Qua đó, các thư viện có thêm cơ hội tiếp cận nguồn hỗ trợ về chuyên môn, nghiệp vụ, quản trị và tổ chức hoạt động phục vụ bạn đọc. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh liên kết với doanh nghiệp, tổ chức và các nhà hảo tâm nhằm bổ sung nguồn lực cho việc xây dựng, duy trì và phát triển các mô hình thư viện cộng đồng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc khuyến khích doanh nghiệp công nghệ và nhà xuất bản tham gia phát triển thư viện số, nền tảng đọc trực tuyến là hướng đi cần thiết. Khi các nguồn lực được kết nối hiệu quả, thư viện sẽ có thêm điều kiện đổi mới hoạt động, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho người dân và góp phần xây dựng xã hội học tập.