Phát triển văn hóa đọc đến sức mạnh công nghiệp văn hóa

VHO - Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp chuyên đề về xây dựng pháp luật vào tháng 8 tới. Một trong những điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này là đặt phát triển văn hóa đọc, xây dựng xã hội học tập trong mối quan hệ trực tiếp với chuyển đổi số, phát triển thị trường xuất bản và công nghiệp nội dung.

 Đây là cách tiếp cận cần thiết để mỗi cuốn sách không chỉ làm giàu đời sống tinh thần, mà còn có thể trở thành tài sản trí tuệ, nguồn lực sáng tạo và sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa trong xã hội.

Văn hóa đọc không chỉ là câu chuyện của những cuốn sách

Khi nói đến văn hóa đọc, chúng ta thường nghĩ đến việc vận động mọi người đọc nhiều sách hơn, tổ chức ngày hội sách, xây dựng tủ sách cộng đồng hay phát triển hệ thống thư viện. Những hoạt động đó rất cần thiết, nhưng văn hóa đọc sâu xa hơn số lượng sách được mua, số trang được đọc hay số sự kiện được tổ chức.

Văn hóa đọc là thái độ của con người đối với tri thức. Đó là nhu cầu tìm hiểu, năng lực lựa chọn thông tin, thói quen suy nghĩ độc lập và khả năng chuyển hóa những điều đã đọc thành nhận thức, hành động và cách ứng xử trong cuộc sống. Một xã hội có văn hóa đọc không chỉ là xã hội có nhiều sách. Đó phải là xã hội coi trọng tri thức, tôn trọng người sáng tạo, đề cao tinh thần học hỏi và tạo điều kiện để mọi người được tiếp cận những nội dung có chất lượng.

Bởi vậy, dự thảo Luật Xuất bản lần này đặt phát triển văn hóa đọc trong một không gian chính sách rộng hơn. Nhà nước không chỉ hỗ trợ xuất bản phẩm phục vụ nhiệm vụ chính trị, thông tin đối ngoại hay đồng bào ở vùng có điều kiện khó khăn, mà còn hướng đến phát triển văn hóa đọc, học tập suốt đời, xã hội học tập; hỗ trợ quảng bá, phát hành xuất bản phẩm Việt Nam ra nước ngoài; phát triển nguồn nhân lực và huy động nguồn lực xã hội cho hoạt động xuất bản. Thông điệp ở đây rất rõ ràng: Văn hóa đọc không thể chỉ được tạo ra bằng những cuộc vận động ngắn hạn. Nó cần được nuôi dưỡng bằng một hệ sinh thái, trong đó có sách hay, người đọc, không gian đọc, đội ngũ làm xuất bản, hệ thống phân phối, công nghệ và chính sách hỗ trợ.

Muốn người dân đọc sách, trước hết phải có những cuốn sách đáp ứng nhu cầu đa dạng của họ. Sách phải có chất lượng, hấp dẫn, dễ tiếp cận và phù hợp với từng nhóm công chúng. Trẻ em cần những tác phẩm nuôi dưỡng trí tưởng tượng và hình thành nhân cách. Người lao động cần tri thức nghề nghiệp, kỹ năng sống và cơ hội học tập suốt đời. Người dân ở vùng sâu, vùng xa cần được tiếp cận sách với chi phí hợp lý. Người trẻ cần những hình thức nội dung gần gũi với môi trường số nhưng vẫn có chiều sâu tri thức. Văn hóa đọc vì thế không thể tách rời sự phát triển của thị trường xuất bản. Khi thị trường có nhiều sản phẩm tốt, người đọc có thêm lựa chọn. Khi số lượng người đọc tăng lên, các nhà xuất bản và doanh nghiệp có thêm nguồn lực để đầu tư cho tác giả, biên tập, thiết kế, công nghệ và chất lượng nội dung.

Người đọc vừa là đối tượng phục vụ, vừa là một chủ thể quyết định sức sống của ngành xuất bản. Không có cộng đồng người đọc đủ lớn và đủ trưởng thành, rất khó hình thành một thị trường xuất bản lành mạnh. Khi thói quen đọc suy giảm, sách có chất lượng khó tìm được công chúng, nhà xuất bản phải chạy theo những sản phẩm dễ bán trong ngắn hạn, còn tác giả khó có điều kiện theo đuổi những công trình cần nhiều thời gian và tâm huyết. Vì vậy, phát triển văn hóa đọc cũng chính là phát triển phía cầu của thị trường văn hóa. Đó là quá trình xây dựng công chúng cho các sản phẩm sáng tạo, bắt đầu từ việc hình thành nhu cầu đọc, khả năng đánh giá và thói quen trả tiền cho những nội dung có giá trị.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong môi trường số. Ngày nay, con người tiếp cận một khối lượng thông tin rất lớn qua mạng xã hội, nền tảng video và các ứng dụng di động. Nhưng tiếp cận nhiều thông tin không đồng nghĩa với có thêm tri thức. Đọc nhanh, xem ngắn và phản ứng tức thời có thể khiến con người biết nhiều sự kiện hơn nhưng chưa chắc hiểu vấn đề sâu hơn. Trong bối cảnh đó, sách vẫn giữ một giá trị đặc biệt. Sách tạo ra không gian cho sự tập trung, suy ngẫm và đối thoại sâu với tri thức. Văn hóa đọc giúp con người hình thành khả năng phân biệt thông tin đúng, sai, nhận diện những nội dung cực đoan, sai lệch và không bị cuốn theo cảm xúc nhất thời của đám đông.

Tuy nhiên, bảo vệ giá trị của sách không có nghĩa là giữ nguyên cách thức đọc truyền thống. Văn hóa đọc hôm nay phải bao gồm cả sách giấy, sách điện tử, sách nói và những phương thức tiếp cận nội dung mới. Vấn đề không nằm ở việc người dân đọc trên giấy hay trên màn hình, mà là họ tiếp cận nội dung gì, đọc với thái độ nào và có khả năng biến tri thức thành giá trị cho bản thân, cộng đồng hay không.

Dự thảo Luật bước đầu hình thành khuôn khổ pháp lý cho xuất bản điện tử, nền tảng số, dịch vụ trung gian phát hành và các mô hình khai thác nội dung mới. Đây là điều kiện quan trọng để đưa sách đến với người đọc nhanh hơn, rộng hơn và phù hợp hơn với sự thay đổi của công nghệ.

Nhưng công nghệ chỉ là phương tiện. Điều quan trọng nhất vẫn là chất lượng nội dung và khả năng hình thành một nhu cầu đọc bền vững. Nếu chỉ số hóa những cuốn sách cũ mà không đổi mới nội dung, cách trình bày, phương thức tiếp cận công chúng thì chuyển đổi số khó tạo ra bước phát triển thực chất.

Phát triển văn hóa đọc trong giai đoạn mới vì thế phải được xem là một chiến lược phát triển con người. Mỗi gia đình cần trở thành một không gian khuyến đọc; mỗi nhà trường phải giúp học sinh hình thành niềm vui đọc sách chứ không chỉ yêu cầu đọc; thư viện phải trở thành không gian học tập, sáng tạo và kết nối cộng đồng; các cơ quan truyền thông, nền tảng số và người có ảnh hưởng cần góp phần đưa những cuốn sách tốt đến gần công chúng.

Khi đọc sách trở thành một nhu cầu tự nhiên, tri thức sẽ không còn là điều được truyền đạt một chiều mà trở thành nguồn lực được mỗi người chủ động tìm kiếm và làm giàu thêm trong suốt cuộc đời.

Từ cuốn sách đến chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa

Một điểm mới quan trọng của dự thảo Luật là nhìn nhận xuất bản không chỉ như một lĩnh vực tư tưởng, văn hóa mà còn là ngành kinh tế, công nghệ, một bộ phận của công nghiệp văn hóa và công nghiệp nội dung số. Xuất bản được xác định có vai trò phổ biến tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, xây dựng xã hội học tập và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Cách tiếp cận này mở ra một không gian phát triển rộng lớn hơn. Trong mô hình truyền thống, chuỗi giá trị xuất bản thường kết thúc khi cuốn sách được in và đưa ra thị trường. Nhưng trong công nghiệp văn hóa, một tác phẩm có thể có nhiều vòng đời và nhiều hình thức khai thác khác nhau. Một cuốn tiểu thuyết có thể trở thành phim điện ảnh, phim truyền hình, sân khấu, sách nói, truyện tranh hoặc trò chơi điện tử. Một công trình lịch sử có thể được phát triển thành phim tài liệu, triển lãm, chương trình giáo dục và sản phẩm du lịch văn hóa. Một tác phẩm dành cho thiếu nhi có thể hình thành hệ thống nhân vật, đồ chơi, sản phẩm học tập và thương hiệu sáng tạo.

Như vậy, giá trị của cuốn sách không chỉ nằm ở số bản in được bán ra. Giá trị lớn hơn có thể nằm ở quyền chuyển thể, bản quyền quốc tế, khả năng hình thành sản phẩm phái sinh và sức sống lâu dài của nội dung trong đời sống xã hội. Đó chính là quá trình biến nội dung thành tài sản trí tuệ. Dự thảo

 Luật mở rộng đối tượng tham gia liên kết xuất bản, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, truyền thông, cơ sở giáo dục, thư viện và các tổ chức sáng tạo nội dung tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đồng thời, dự thảo bổ sung cơ chế khai thác, chuyển thể, thương mại hóa nội dung và phát triển sản phẩm phái sinh, qua đó góp phần thúc đẩy công nghiệp nội dung và công nghiệp văn hóa.

Đây là bước chuyển từ tư duy làm ra một sản phẩm sang tư duy xây dựng một hệ sinh thái. Trong hệ sinh thái ấy, nhà xuất bản vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng không hoạt động đơn độc. Tác giả tạo ra nội dung gốc; nhà xuất bản thẩm định, biên tập và bảo đảm chất lượng; doanh nghiệp công nghệ cung cấp nền tảng; đơn vị truyền thông đưa sản phẩm đến công chúng; doanh nghiệp sáng tạo tiếp tục chuyển thể, khai thác và mở rộng giá trị của tác phẩm. Mỗi chủ thể có một thế mạnh, nhưng giá trị chỉ được phát huy tối đa khi các chủ thể được kết nối trong một chuỗi hợp tác minh bạch, chuyên nghiệp và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Việc dự thảo bổ sung cơ sở pháp lý cho mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông cũng cho thấy mong muốn hình thành những tổ chức có quy mô lớn hơn, đủ khả năng tích hợp xuất bản, công nghệ, truyền thông và khai thác nội dung đa nền tảng. Mô hình này có thể góp phần tập trung nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và đưa sản phẩm xuất bản Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế. Tuy nhiên, phát triển quy mô không đồng nghĩa với chạy theo số lượng hoặc thương mại hóa bằng mọi giá. Công nghiệp văn hóa chỉ phát triển bền vững khi giá trị kinh tế được xây dựng trên nền tảng giá trị văn hóa.

Một tác phẩm có thể tạo ra doanh thu lớn nhưng vẫn phải bảo đảm tính nhân văn, chất lượng nghệ thuật và trách nhiệm xã hội. Nhà xuất bản có thể mở rộng liên kết nhưng phải giữ quyền quyết định và chịu trách nhiệm về nội dung. Doanh nghiệp có thể khai thác sản phẩm phái sinh nhưng phải tôn trọng quyền tác giả và lợi ích chính đáng của người sáng tạo. Bảo vệ bản quyền vì thế là điều kiện sống còn của công nghiệp xuất bản. Nếu sách lậu, sách giả và hành vi sao chép nội dung vẫn phổ biến, tác giả sẽ mất động lực sáng tạo, nhà xuất bản không dám đầu tư và doanh nghiệp chân chính không thể cạnh tranh công bằng…

Sửa đổi Luật Xuất bản lần này vì thế không chỉ nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động xuất bản, in và phát hành. Đây còn là cơ hội xây dựng một chu trình phát triển mới: Từ nuôi dưỡng thói quen đọc đến hình thành công chúng; từ công chúng đến phát triển thị trường; từ thị trường đến khuyến khích sáng tạo; từ nội dung sáng tạo đến những sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị. Để chu trình ấy vận hành hiệu quả, cần đặt người đọc ở vị trí trung tâm, người sáng tạo ở vị trí nền tảng, nhà xuất bản ở vị trí bảo đảm chất lượng và doanh nghiệp ở vị trí kết nối nội dung với thị trường. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, hỗ trợ hạ tầng, bảo vệ bản quyền và tạo điều kiện để các chủ thể cùng phát triển.