Thư viện công cộng trước khoảng trống

VHO - Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp đang mở ra cơ hội sắp xếp bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn. Tuy nhiên, với hệ thống thư viện công cộng, đây cũng là thời điểm xuất hiện nhiều khoảng trống mới về quản lý, nhân lực và vận hành. Những vấn đề này vừa được nhiều chuyên gia, nhà quản lý thư viện nêu tại hội thảo khoa học “Chuyển đổi số thư viện: Thách thức và cơ hội” .

TS Thái Thu Hoài, Phó Trưởng khoa điều hành Khoa Thư viện và Xuất bản cho biết, hiện nay dữ liệu thư viện ở nhiều nơi vẫn còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa liên thông.

Hoạt động số hóa chủ yếu diễn ra riêng lẻ ở từng đơn vị. Nhiều thư viện địa phương còn hạn chế về thiết bị và nhân lực kỹ thuật. Đáng chú ý, đội ngũ làm công tác thư viện hiện nay không chỉ cần nghiệp vụ chuyên môn mà còn phải có khả năng sử dụng công nghệ, quản trị dữ liệu và vận hành các hệ thống thư viện hiện đại”, TS Hoài nhận định.

Theo ThS Vĩnh Quốc Bảo, Phó Giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, việc hợp nhất TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu đã tạo ra một không gian quản lý mới với quy mô lớn hơn rất nhiều trước đây. Đối với hệ thống thư viện công cộng, thay đổi lớn nhất là không còn thư viện huyện, thị xã, bộ phận từng giữ vai trò trung gian trong điều phối tài nguyên, đào tạo nhân lực, hỗ trợ kỹ thuật và kết nối hoạt động giữa thư viện tỉnh với thư viện cơ sở. Khi cấp trung gian không còn, toàn bộ trách nhiệm hỗ trợ chuyên môn, quản lý nghiệp vụ và vận hành hệ thống sẽ tập trung về thư viện trung tâm. Điều này đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng tái cấu trúc hệ thống thư viện công cộng theo mô hình quản lý hai cấp, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số để bảo đảm hoạt động thông suốt trên toàn mạng lưới.

Trong bối cảnh mới, chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà trở thành giải pháp quản trị thiết yếu. Chỉ khi có nền tảng số đủ mạnh, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM mới có thể thực hiện vai trò điều phối và hỗ trợ hiệu quả cho khoảng 168 điểm thư viện phường, xã trên địa bàn rộng lớn.

Tuy nhiên, quá trình này đang đối mặt với nhiều thách thức. Hiện hệ thống quản lý thư viện chưa được thiết kế cho mô hình liên thông quy mô lớn; các công cụ hỗ trợ kỹ thuật từ xa, đào tạo trực tuyến và giám sát hoạt động chưa đáp ứng yêu cầu. Việc tích hợp ba hệ thống thư viện vốn hoạt động độc lập với phần mềm, chuẩn dữ liệu và quy trình nghiệp vụ khác nhau cũng là bài toán phức tạp.

Hiện nay, 168 cán bộ thư viện phường, xã hiện thuộc biên chế và ngân sách của 168 Trung tâm Cung ứng dịch vụ công của phường, xã khác nhau. Hiện việc thành lập các Trung tâm Cung ứng Dịch vụ công cũng chưa được thực hiện đồng bộ, đầy đủ; vị trí việc làm, vai trò của viên chức phụ trách thư viện một số nơi chưa rõ ràng.

Nguồn nhân lực cũng là vấn đề đáng quan tâm. Khảo sát cho thấy nhiều cán bộ thư viện tại các địa bàn mới sáp nhập chưa được đào tạo chuyên ngành, phần lớn làm việc kiêm nhiệm và còn hạn chế về kỹ năng vận hành thư viện số. Trong khi đó, điều kiện hạ tầng giữa các địa phương vẫn còn chênh lệch lớn, từ đường truyền internet, thiết bị công nghệ đến không gian phục vụ.

Tương tự, không chỉ thiếu hành lang pháp lý, bài toán nhân lực cũng đang trở thành mối lo lớn của nhiều địa phương. Ông Trần Xuân Nhất, Phó Giám đốc Thư viện tỉnh Gia Lai cho biết, điều khiến các thư viện địa phương trăn trở hơn cả là bài toán nhân lực sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, cán bộ thư viện cơ sở phải kiêm nhiệm thêm nhiều nhiệm vụ khác. Trong khi đó, yêu cầu đối với người làm thư viện ngày càng cao khi phải đồng thời thực hiện chuyên môn thư viện, ứng dụng công nghệ thông tin và tham gia các hoạt động phát triển văn hóa đọc.

Một khó khăn khác là tình trạng bố trí cán bộ lãnh đạo không có chuyên môn thư viện sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Điều này phần nào ảnh hưởng đến định hướng phát triển chuyên môn và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của ngành.

Còn theo ông Võ Xuân Lê, Phó Giám đốc Thư viện TP Đồng Nai, sau khi hợp nhất Đồng Nai và Bình Phước, hệ thống thư viện công cộng đang gặp nhiều khó khăn trong quá trình tổ chức lại hoạt động. Mặc dù địa phương rất quan tâm đến phát triển văn hóa đọc và chuyển đổi số, nhiều đề án như xây dựng không gian sách, thư viện số hay cơ sở dữ liệu dùng chung vẫn đang trong quá trình hoàn thiện thủ tục, chờ phê duyệt.

Một trong những thách thức lớn hiện nay là tích hợp nguồn dữ liệu, tài nguyên số của hai địa phương thành một hệ thống thống nhất. Trong khi đó, việc chuyển đổi mô hình quản lý từ thư viện tỉnh, huyện sang thư viện tỉnh, xã cũng đặt ra nhiều vấn đề mới. Trước đây, các thư viện huyện được kết nối với thư viện tỉnh thông qua một hệ thống quản lý chung, nhưng hiện nay nhiều thư viện cấp xã chưa có cán bộ chuyên trách, gây khó khăn cho việc tiếp nhận, vận hành và phát triển mạng lưới thư viện cơ sở.

 Mô hình chính quyền hai cấp đang tạo ra những thay đổi sâu rộng đối với hệ thống thư viện công cộng. Khoảng trống do cấp trung gian để lại là thách thức trước mắt, nhưng cũng là cơ hội để xây dựng một mạng lưới thư viện hiện đại, liên thông và phục vụ hiệu quả hơn. Muốn làm được điều đó, cùng với hạ tầng số, ngành thư viện cần một hành lang pháp lý phù hợp, nguồn nhân lực đủ năng lực và sự đầu tư dài hạn từ các địa phương.