Cần giải pháp đồng bộ từ đào tạo đến chính sách

VHO - Ngày 17.4, Khoa Thư viện và Xuất bản – Trường Đại học Văn hóa TP.HCM tổ chức Hội thảo khoa học “Phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh công nghệ số”.

Sự kiện hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21.4), đồng thời triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới và Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.

Phát biểu đề dẫn, TS Thái Thu Hoài - Phó Trưởng khoa, điều hành Khoa Thư viện và Xuất bản, Trưởng BTC Hội thảo nhấn mạnh, trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, văn hóa luôn giữ vai trò nền tảng tinh thần, là động lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững.

Trong đó, văn hóa đọc, với hạt nhân là sách và hoạt động đọc, không chỉ là phương tiện tiếp nhận và lan tỏa tri thức mà còn góp phần hình thành nhân cách, nâng cao dân trí, bồi dưỡng tâm hồn, khơi dậy khát vọng sáng tạo.

Theo TS Hoài, Việt Nam có truyền thống hiếu học, trọng tri thức, việc đọc sách từ lâu đã trở thành một giá trị văn hóa bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, yêu cầu phát triển văn hóa đọc đặt ra ngày càng cấp thiết, gắn với mục tiêu xây dựng xã hội học tập, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Hội thảo được tổ chức như một diễn đàn học thuật nhằm quy tụ các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, giảng viên, học viên, sinh viên và những người làm công tác thư viện, xuất bản trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, đề xuất giải pháp phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh mới.

Các ý kiến tại hội thảo cho thấy, sự bùng nổ của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng nội dung số đã làm thay đổi căn bản phương thức tiếp cận tri thức. Việc đọc không còn giới hạn trong sách in mà mở rộng sang sách điện tử, sách nói, thư viện số và các nền tảng trực tuyến. Điều này tạo điều kiện phổ cập tri thức rộng rãi hơn, đặc biệt với giới trẻ.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là không ít thách thức. Thói quen đọc có xu hướng phân mảnh; việc đọc sâu, đọc có hệ thống dần bị thay thế bởi cách tiếp nhận thông tin nhanh, ngắn, thiếu chiều sâu. Môi trường số cũng đặt ra nguy cơ tiếp nhận thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng nếu người đọc không có kỹ năng chọn lọc.

Nhận diện hoạt động phát triển văn hóa đọc hiện nay, PGS.TS Nguyễn Thế Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM nhấn mạnh, trong bối cảnh hiện nay, văn hóa đọc đang đứng trước những thay đổi lớn.

“Nếu trước đây tài liệu in và thư viện là nguồn chủ yếu, thì ngày nay người đọc có thể tiếp cận tri thức thông qua nhiều loại hình tài liệu như tài liệu số, đa phương tiện và các hệ thống tìm kiếm trực tuyến. Những thay đổi này vừa mở rộng không gian đọc, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức phát triển văn hóa đọc”, PGS Nguyễn Thế Dũng chia sẻ.

Theo ông, phát triển văn hóa đọc trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng ở việc gia tăng số lượng hoạt động, mà cần hướng tới xây dựng môi trường đọc lành mạnh, phát triển năng lực đọc thực chất và hình thành thói quen đọc bền vững.

Phát triển văn hóa đọc cần được tiếp cận như một nhiệm vụ lâu dài, có tính chiến lược, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều thiết chế và lực lượng xã hội.

ThS.NCS Ngô Nguyễn Cảnh (Thư viện Trường Đại học Luật TP.HCM) nhấn mạnh vai trò của thư viện số như một hạ tầng tri thức quan trọng trong kỷ nguyên số.

“Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay cho thấy vẫn còn những rào cản liên quan đến pháp luật sở hữu trí tuệ khi chưa theo kịp đặc thù công nghệ. Việc hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng linh hoạt, minh bạch, bảo đảm cân bằng giữa quyền tác giả và quyền tiếp cận tri thức được xem là yếu tố then chốt để thúc đẩy văn hóa đọc”, ông Cảnh nhấn mạnh.

Chia sẻ tại hội thảo, ông Dương Thành Truyền, nguyên Chủ tịch Hội đồng quản trị NXB Trẻ nêu thực trạng đáng lưu ý khi thói quen tiêu thụ thông tin nhanh trên mạng xã hội đang ảnh hưởng đến năng lực đọc sâu của một bộ phận người trẻ.

Theo ông, cần tăng cường đưa sách vào nhà trường như một phương thức giáo dục quan trọng, đồng thời xây dựng kho ngữ liệu quốc gia nhằm tạo nền tảng cho phát triển tri thức trong môi trường số.

Chia sẻ về cơ chế, chính sách của TP.HCM đối với hoạt động xuất bản và phát triển văn hóa đọc, ông Lương Đình Duy, Phòng Báo chí và Xuất bản (Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM) cho biết, thành phố đang từng bước cụ thể hóa các định hướng lớn bằng những chương trình, kế hoạch có tính dài hạn.

Theo đó, TP.HCM đang triển khai kế hoạch mở rộng hệ thống đường sách. Tính đến hiện tại, ngoài Đường Sách trên đường Nguyễn Văn Bình (phường Sài Gòn), TP.HCM đã và đang triển khai hệ thống Đường Sách, không gian sách tại nhiều địa bàn như Thủ Đức, Bình Tân, Củ Chi,… nhằm đưa sách đến gần hơn với người dân, tạo dựng các điểm sinh hoạt văn hóa đọc trong cộng đồng.

TP.HCM đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030, bình quân mỗi người dân đọc 8 quyển sách mỗi năm. Cùng với đó, ngành xuất bản được xác định là một trong 10 ngành trọng tâm của công nghiệp văn hóa, giữ vai trò quan trọng trong việc sản xuất, lan tỏa tri thức và giá trị văn hóa.

Từ thực tiễn quản lý, ông Lương Đình Duy đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến công nghiệp văn hóa; nghiên cứu, đề xuất chính sách về bản quyền tác giả và các cơ chế ưu đãi nhằm tạo điều kiện cho ngành xuất bản phát triển.

Bên cạnh đó, các cơ sở đào tạo cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong việc xây dựng chương trình đào tạo phù hợp, đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên được thực tập, kiến tập tại các nhà xuất bản, đơn vị truyền thông để nâng cao năng lực thực tiễn.

TS Trịnh Đăng Khoa - Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Văn hóa TP.HCM nhấn mạnh vai trò của công tác đào tạo và yêu cầu thích ứng của nhà trường trước những biến chuyển nhanh của bối cảnh số. 

TS Khoa đề xuất cần tiếp tục nghiên cứu, phát triển các chuyên ngành mang tính liên ngành giữa thư viện và xuất bản, đặc biệt gắn với công nghệ số. Trong bối cảnh mới, việc xác định rõ các khái niệm như “thiết chế văn hóa đọc số”, cũng như xây dựng hệ sinh thái và chuỗi giá trị của lĩnh vực này trong nền kinh tế văn hóa là yêu cầu mang tính nền tảng.

Kết luận hội thảo, ông Bùi Xuân Đức - Phó Giám đốc Công ty TNHH Đường Sách TP.HCM, đồng chủ trì hội thảo nhấn mạnh yêu cầu xây dựng thói quen đọc sách từ sớm như một giải pháp mang tính nền tảng.

Theo ông, việc hình thành thói quen đọc cần bắt đầu ngay từ bậc mầm non và phổ thông; trong đó, hệ thống thư viện trường học phải được đầu tư đúng chuẩn về không gian, diện tích và chất lượng nguồn sách, tránh tình trạng thư viện chỉ mang tính hình thức, chủ yếu lưu trữ thiết bị dạy học.

Từ thực tiễn khảo sát, ông Bùi Xuân Đức cho biết tỷ lệ đọc sách trong cộng đồng vẫn còn thấp, ở một số nơi bình quân chỉ khoảng 4 quyển/người/năm, trong đó phần lớn là sách giáo khoa. Đáng chú ý, thời gian tiếp cận sách của trẻ em đang bị thu hẹp khi các thiết bị điện tử và nền tảng giải trí số chiếm ưu thế.

Trên cơ sở đó, hội thảo thống nhất một số định hướng, giải pháp trọng tâm. Trước hết là tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp lý cho hoạt động xuất bản và phát triển văn hóa đọc; đồng thời tăng cường gắn kết giữa đào tạo và thực tiễn thông qua việc tạo điều kiện cho sinh viên tham gia thực tập tại các đơn vị xuất bản, truyền thông.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu các chính sách hỗ trợ thị trường sách, trong đó có đề xuất giảm thuế đối với hoạt động xuất bản nhằm hạ giá thành, giúp người dân dễ tiếp cận sách hơn. Cùng với đó là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và công tác truyền thông, góp phần nâng cao nhận thức xã hội, tạo chuyển biến thực chất trong việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng.