Chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện: Ứng dụng công nghệ, mở rộng không gian lan tỏa tri thức

VHO - Chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện đang mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý, lưu trữ, khai thác và lan tỏa tri thức. Từ số hóa tài nguyên đến phát triển dịch vụ thư viện trên nền tảng số, quá trình này góp phần nâng cao khả năng tiếp cận thông tin, đáp ứng nhu cầu đọc và học tập ngày càng đa dạng của người dân.

Thư viện trong dòng chảy số hóa

Ngày 11.2.2021, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 206/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.

Trong đó, đặt ra mục tiêu: “Ứng dụng mạnh mẽ, toàn diện công nghệ thông tin, nhất là công nghệ số, nhằm nâng cao năng lực hoạt động của các thư viện và hình thành mạng lưới thư viện hiện đại; đảm bảo cung ứng dịch vụ đáp ứng nhu cầu của người sử dụng; thu hút đông đảo người dân quan tâm, sử dụng dịch vụ thư viện, góp phần nâng cao dân trí, xây dựng xã hội học tập”.

Cùng với hưởng ứng tinh thần của Ngày Chuyển đổi số quốc gia 10.10, chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện tại Việt Nam đang từng bước đạt được những kết quả tích cực, góp phần đổi mới phương thức quản lý, tổ chức và phục vụ bạn đọc. Nhiều thư viện đã chủ động số hóa tài liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu, phát triển thư viện điện tử, thư viện số và triển khai các dịch vụ tra cứu trực tuyến.

Việc ứng dụng công nghệ thông tin giúp mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, tạo thuận lợi cho người dùng khai thác tài nguyên mọi lúc, mọi nơi, đồng thời nâng cao hiệu quả lưu trữ, bảo quản và phát huy giá trị tài liệu.

Với Thư viện Quốc gia Việt Nam, đơn vị xác định tầm nhìn chiến lược không chỉ dừng ở việc "chuyển đổi hoạt động thư viện" mà là "chuyển mình thành một trung tâm tri thức số quốc gia", góp phần xây dựng chính phủ số - xã hội số - công dân số.

Trong tiến trình đó, Thư viện Quốc gia Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực trong tổ chức và cung cấp dịch vụ thông tin, tạo điều kiện để bạn đọc tiếp cận tri thức thuận lợi hơn, đồng thời đổi mới phương thức phục vụ và nâng cấp môi trường học tập.

Bên cạnh đó, thư viện xác định chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động chuyên môn, xây dựng tài nguyên thông tin số hay phát triển các dịch vụ thư viện hiện đại mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác truyền thông nhằm nâng cao khả năng tiếp cận, phục vụ và kết nối với người sử dụng thư viện, tăng cường tương tác với người dùng thông qua các nền tảng số.

Tại Thư viện Quân đội, quá trình chuyển đổi số mang lại lợi ích nhờ ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Chỉ với thao tác nhập câu lệnh hoặc tìm kiếm bằng giọng nói, phần mềm Thủ thư AI có thể phản hồi trong 5-7 giây sau khi truy xuất từ hệ thống hơn 200.000 tài liệu, đồng thời gợi ý những đầu sách phù hợp với nhu cầu bạn đọc. Nhờ đó, việc khai thác tri thức diễn ra nhanh hơn, chính xác hơn và thân thiện hơn với người sử dụng.

Đối với lực lượng Công an nhân dân, việc triển khai thực hiện chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện đã có nhiều khởi sắc. Trong đó có các kế hoạch triển khai cụ thể như tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, trang thiết bị, số hoá tài liệu, hợp tác liên kết và chia sẻ dữ liệu dùng chung trên hệ thống các thư viện ngoài lực lượng, tận dụng mọi tiện ích của công nghệ để thúc đẩy liên kết, chia sẻ cơ sở dữ liệu, hạ tầng công nghệ phát triển hoạt động thư viện trong thời kỳ chuyển đổi số.

Phát huy giá trị tài nguyên số

Những kết quả bước đầu nêu trên được coi là tiền đề cho quá trình chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực thư viện. Vấn đề đặt ra trong chuyển đổi số thư viện hiện nay không đơn thuần là số hóa tài liệu, mà là làm thế nào để nguồn tài nguyên đó được khai thác hiệu quả, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người sử dụng.

Số hóa mới là bước khởi đầu. Để phát huy giá trị, tài liệu cần được tổ chức khoa học, có khả năng kết nối và được cung cấp thông qua các phương thức tiếp cận thuận tiện.

Nếu thiếu những điều kiện này, tài nguyên số khó phát huy hết giá trị, trong khi nguồn lực đầu tư lại chưa mang lại hiệu quả tương xứng. Vì vậy, hiệu quả chuyển đổi số cần được nhìn nhận từ khả năng đáp ứng nhu cầu của bạn đọc, mức độ khai thác tài nguyên và những giá trị thiết thực mà thư viện mang lại.

Yêu cầu này đòi hỏi các thư viện phải đổi mới tư duy hoạt động, chuyển từ trọng tâm lưu trữ, quản lý tài liệu sang chủ động tổ chức, kết nối và phát huy nguồn lực tri thức. Trong môi trường số, bạn đọc có nhiều lựa chọn để tiếp cận thông tin, đồng thời kỳ vọng việc tìm kiếm ngày càng nhanh chóng, thuận tiện và chính xác.

Nếu vẫn duy trì phương thức phục vụ thụ động, thư viện khó phát huy đầy đủ lợi thế về nguồn tài nguyên và năng lực chuyên môn. Do đó, bên cạnh cung cấp tài liệu, thư viện cần tăng cường hỗ trợ tra cứu, định hướng khai thác thông tin, nắm bắt nhu cầu của từng nhóm đối tượng và cải tiến dịch vụ trên cơ sở thực tiễn sử dụng.

Một vấn đề cần quan tâm là tránh tư duy chuyển đổi số đơn thuần là đầu tư vào thiết bị, phần mềm hiện đại. Phần mềm hiện đại hay các ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể cải thiện tốc độ xử lý, hỗ trợ tìm kiếm và nâng cao chất lượng phục vụ. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc nhiều vào chất lượng dữ liệu, khả năng vận hành và năng lực của đội ngũ.

Công nghệ chỉ thực sự phát huy tác dụng khi giải quyết được những hạn chế trong hoạt động chuyên môn và đáp ứng nhu cầu thực tế.

Bởi vậy, cùng với đầu tư hạ tầng, các thư viện cần chú trọng chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao trình độ nhân lực và xây dựng cơ chế đánh giá hiệu quả sử dụng. Đây là những yếu tố quyết định tính bền vững của quá trình chuyển đổi số, tránh tình trạng nền tảng được đầu tư nhưng chưa được khai thác tương xứng.

Cùng với đổi mới về nghiệp vụ, truyền thông cần được xác định là một khâu quan trọng trong hoạt động thư viện số. Nguồn tài nguyên phong phú sẽ khó đến được với đông đảo công chúng nếu thiếu phương thức giới thiệu phù hợp và khả năng kết nối hiệu quả với người sử dụng.

Vì thế, truyền thông không nên dừng ở việc thông báo hoạt động hay giới thiệu tài liệu, mà cần hướng tới làm rõ giá trị của nguồn tri thức, hướng dẫn cách khai thác và khuyến khích thói quen đọc, học tập, nghiên cứu.

Thông qua các nền tảng số, thư viện có thể mở rộng phạm vi tiếp cận, tăng cường tương tác và nắm bắt phản hồi của bạn đọc để điều chỉnh dịch vụ. Khi được gắn kết với hoạt động chuyên môn, truyền thông sẽ góp phần đưa tài nguyên đến gần hơn với công chúng, đồng thời nâng cao vị thế và vai trò của thư viện trong đời sống xã hội.

Từ hành trình truyền bá tri thức đến kiến tạo hệ sinh thái số

VHO - Từ những ngày đầu phục vụ sự nghiệp cách mạng đến quá trình đổi mới, hội nhập và chuyển đổi số, ngành Xuất bản Việt Nam không ngừng phát triển, khẳng định vai trò trong tích lũy, truyền bá tri thức và bồi đắp các giá trị văn hóa. Trước những thay đổi của công nghệ và thói quen tiếp nhận thông tin, lan tỏa văn hóa đọc, xây dựng hệ sinh thái tri thức số đang trở thành yêu cầu quan trọng để ngành phát triển bền vững.

Ở phạm vi toàn hệ thống, liên thông và chia sẻ dữ liệu cũng là yêu cầu cần được đặt ra đồng bộ. Nếu mỗi thư viện phát triển một nền tảng riêng, thiếu sự tương thích về dữ liệu và phương thức kết nối, việc tra cứu, khai thác thông tin vẫn có thể bị phân tán, gây khó khăn cho người dùng và hạn chế hiệu quả đầu tư.

Vì vậy, cần tăng cường phối hợp giữa các thư viện, từng bước hoàn thiện các chuẩn dữ liệu, cơ chế chia sẻ và phương thức kết nối tài nguyên. Quá trình này đồng thời phải gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin, quyền tác giả và quyền tiếp cận tài liệu.

Khi các nguồn lực được kết nối hiệu quả, khả năng phục vụ bạn đọc sẽ được mở rộng, góp phần nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên của toàn hệ thống.

Có thể thấy, chuyển đổi số thư viện không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ vào hoạt động chuyên môn, mà còn là sự đổi mới về tư duy quản lý, phương thức phục vụ và cách thức đưa tri thức đến với cộng đồng.

Hiệu quả của quá trình này cần được thể hiện bằng khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế, mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin và nâng cao chất lượng phục vụ bạn đọc.