Kết nối nguồn lực, lan tỏa tri thức

Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để các thư viện đổi mới phương thức hoạt động, từ lưu giữ tài liệu sang kết nối, chia sẻ nguồn tri thức. Hiệu quả của quá trình này không chỉ nằm ở số lượng tài liệu được số hóa mà còn ở khả năng liên thông dữ liệu, phối hợp khai thác nguồn lực giữa các thư viện, qua đó mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin cho người dân.

Trước đây, việc tra cứu tài liệu thường gắn với từng thư viện riêng lẻ. Với hệ thống dữ liệu dùng chung, người đọc có thể tìm tài liệu địa chí từ nhiều địa phương, biết nơi lưu giữ và điều kiện tiếp cận mà không phải lần lượt tìm kiếm ở từng đơn vị. Nguồn tài nguyên đã có vì thế được khai thác rộng hơn.

Số hóa tài liệu cần đi đôi với nâng cao hiệu quả khai thác thông qua chia sẻ dữ liệu dùng chung giữa các thư việ. Ảnh minh họa: TVQG
Số hóa tài liệu cần đi đôi với nâng cao hiệu quả khai thác thông qua chia sẻ dữ liệu dùng chung giữa các thư việ. Ảnh minh họa: TVQG

Tại Thư viện Quân đội, Giám đốc thư viện, Đại tá Mạc Thùy Dương cho biết, chia sẻ dữ liệu giúp học viên, giảng viên và cán bộ nghiên cứu rút ngắn thời gian tìm kiếm, mở rộng phạm vi khảo cứu, nâng cao hiệu quả khai thác thông tin chuyên ngành. Với những thư viện tại các đơn vị còn hạn chế kinh phí bổ sung tài liệu, cơ chế chia sẻ phù hợp với quy định về quyền khai thác còn góp phần giảm chênh lệch về điều kiện phục vụ trong toàn hệ thống.

Thư viện Lào Cai cũng tăng cường chia sẻ tài nguyên thông tin thông qua phối hợp chuyên môn với thư viện công cộng xã, phường, tủ sách cộng đồng, 450 thư viện trường học và các cơ quan văn hóa trên địa bàn. Việc dùng chung cơ sở dữ liệu thư mục, kế thừa biểu ghi biên mục, chia sẻ bộ sưu tập số chuyên đề giúp giảm trùng lặp nghiệp vụ, tiết kiệm nguồn lực đầu tư và nâng cao hiệu quả khai thác tài liệu.

Sau khi hợp nhất Thư viện tỉnh Lào Cai và Thư viện tỉnh Yên Bái, tài nguyên thông tin số của hai đơn vị được rà soát, chuẩn hóa, từng bước tích hợp trên nền tảng quản trị thống nhất. Cùng với việc mở rộng quy mô dữ liệu, quá trình này tạo điều kiện hình thành những bộ sưu tập số phản ánh đầy đủ hơn lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội của tỉnh Lào Cai sau hợp nhất.

Người dùng có thể tìm kiếm, khai thác tài liệu được phép chia sẻ mà không phụ thuộc vào thời gian, không gian phục vụ trực tiếp. Đây cũng là cơ sở để nguồn tư liệu của hai địa phương trước hợp nhất tiếp tục được bảo tồn, giới thiệu trong không gian dữ liệu chung, thay vì nằm rời rạc ở các kho lưu trữ khác nhau.

Chuẩn hóa để liên thông

Thực tế cho thấy, số hóa tài liệu mới là bước đầu. Nếu mỗi thư viện xây dựng kho tài liệu theo phương thức riêng, nguồn tư liệu dù phong phú ở nhiều nơi vẫn khó kết nối, khai thác chung. Muốn phát huy giá trị lâu dài, dữ liệu cần được chuẩn hóa, có khả năng liên thông và tái sử dụng giữa các hệ thống.

Điều quan trọng không chỉ là đưa tài liệu lên môi trường số, mà còn phải giúp người đọc tìm đúng thứ cần tìm và biết mình được sử dụng tài liệu đến đâu.

Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam Nguyễn Xuân Dũng khẳng định, chuyển đổi số ngành thư viện không chỉ là số hóa tài liệu hay đầu tư phần mềm, mà còn phải kết nối nguồn lực, nâng cao chất lượng dữ liệu và phục vụ người dùng trong môi trường liên thông. Dữ liệu do mỗi thư viện tạo lập cần có khả năng chia sẻ, tái sử dụng trên nhiều nền tảng, giúp người đọc tìm kiếm tài liệu, xác định nơi lưu giữ và điều kiện tiếp cận thuận tiện hơn.

Dữ liệu dùng chung còn góp phần giảm trùng lặp nghiệp vụ, thúc đẩy biên mục hợp tác, phát triển dịch vụ liên thư viện, tiết kiệm thời gian tra cứu và nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên thông tin.

Tuy nhiên, áp dụng cùng chuẩn nghiệp vụ chưa có nghĩa dữ liệu đã liên thông. Khác biệt trong cách mô tả tên người, tên cơ quan, chủ đề; biểu ghi trùng lặp; hệ thống thiếu tương thích; vướng mắc về định danh, quyền truy cập và trách nhiệm cập nhật vẫn cản trở việc chia sẻ. Bản quyền và điều kiện khai thác tài nguyên cũng là trở ngại đáng kể.

Những vấn đề này không thể giải quyết chỉ bằng công nghệ mà cần quy định rõ quyền truy cập theo từng nhóm tài nguyên và cơ chế minh bạch để các đơn vị yên tâm tham gia. Với tài liệu chỉ được phép tra cứu thông tin thư mục, quyền tiếp cận phải khác với tài liệu được đọc trực tuyến hay được cung cấp bản số. Không làm rõ ranh giới này, việc chia sẻ khó đi vào thực chất.

Theo ông Nguyễn Xuân Dũng, phát triển dữ liệu dùng chung là quá trình hợp tác lâu dài, không phải lựa chọn một phần mềm cho tất cả thư viện. Các đơn vị cần thống nhất yêu cầu dữ liệu tối thiểu, nâng cao chất lượng biểu ghi, chuẩn hóa phương thức kết nối, từng bước xây dựng dữ liệu thẩm quyền dùng chung.

Cùng với đó là cơ chế quản trị, phân định trách nhiệm đóng góp, cập nhật, kiểm soát và khai thác dữ liệu. Lộ trình triển khai phải kế thừa hạ tầng hiện có, phù hợp đặc thù và năng lực của từng loại hình thư viện. Như vậy, thư viện đã có hệ thống quản trị riêng vẫn có thể tham gia kết nối, không phải bỏ đi toàn bộ hạ tầng và dữ liệu đã đầu tư.

Cùng quan điểm, Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam Nguyễn Hữu Giới nhấn mạnh, dữ liệu dùng chung không phải dự án công nghệ đơn lẻ mà là phương thức hợp tác, phát triển nguồn lực thư viện trong kỷ nguyên số. Mục tiêu không phải tạo ra kho dữ liệu thật lớn mà giúp nguồn tri thức của các thư viện được phát hiện, kết nối và phục vụ người dân tốt hơn.

Việc xây dựng dữ liệu phải dựa trên tinh thần cùng đóng góp, cùng sử dụng và cùng có trách nhiệm. Mỗi thư viện vẫn quản lý nguồn lực của mình; việc chia sẻ phải phù hợp pháp luật, điều kiện thực tế và quyền lợi chính đáng của các bên.

Ở tầm quốc gia, cần đầu mối đủ năng lực và vị thế để phối hợp xây dựng, kết nối, phát triển dữ liệu dùng chung. Để làm được điều đó, các thư viện cần rà soát nguồn tài nguyên đã xây dựng.

Không ít cơ sở dữ liệu, bộ sưu tập số và tài liệu điện tử hình thành qua nhiều năm nhưng chưa được chia sẻ, khai thác hiệu quả. Ưu tiên trước mắt là phát huy nguồn lực sẵn có, giúp tài liệu dễ tìm kiếm, tiếp cận trong phạm vi pháp luật cho phép.

Hoạt động số hóa cũng cần có trọng tâm, tập trung vào tài liệu địa phương, tài liệu quý hiếm, tài liệu có giá trị đặc thù và tư liệu phục vụ học tập, nghiên cứu; tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp khi chưa có cơ chế phối hợp.