TP.HCM phát triển đô thị trên nền di sản sông nước

VHO - TP.HCM cần đặt di sản sông nước vào quy hoạch đô thị, gắn bảo tồn dòng sông với ký ức, sinh kế và bản sắc văn hóa cộng đồng.

Ngày 15.9, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM tổ chức tọa đàm khoa học “Đô thị sông nước TP.HCM – Giá trị di sản và phát triển bền vững”. TS. Nguyễn Thị Hậu – Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố là diễn giả chính của tọa đàm.

Tham dự tọa đàm có ông Trương Kim Quân, Phó Trưởng phòng Di sản văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM; lãnh đạo các bảo tàng Tôn Đức Thắng, Bảo tàng TP.HCM, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Bảo tàng Áo Dài, Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, Hội Cổ vật TP.HCM; cùng các chuyên gia, nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên.

Phát biểu tại tọa đàm, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM Nguyễn Khắc Xuân Thi nhấn mạnh, Nam Bộ được hình thành trong mối quan hệ mật thiết với sông nước. Đối với TP.HCM, từ dấu tích cư trú cổ, các tuyến giao thông, thương cảng đến hệ thống sông, kênh rạch gắn với quá trình hình thành đô thị Gia Định – Sài Gòn, sông nước luôn là một thành tố quan trọng của lịch sử và bản sắc đô thị.

“Di sản sông nước cần được nhìn nhận rộng hơn, không chỉ là những dòng sông, kênh rạch hay cảnh quan tự nhiên, mà còn bao gồm dấu tích lịch sử, không gian cư trú, sinh kế, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa được hình thành qua quá trình con người sống cùng sông nước”, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi nhấn mạnh.

Theo Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, quá trình đô thị hóa đang làm thay đổi mối quan hệ giữa con người và sông nước, khi sông ngòi chịu sức ép từ ô nhiễm, khai thác tài nguyên, biến đổi khí hậu và gia tăng mật độ xây dựng. Vì vậy, bảo tồn di sản sông nước cần được đặt trong mối quan hệ với quy hoạch, môi trường và phát triển đô thị, hướng đến một TP.HCM hiện đại nhưng vẫn giữ được những giá trị hình thành từ không gian sông nước.

Ban tổ chức cho biết, tọa đàm “Đô thị sông nước TP.HCM – Giá trị di sản và phát triển bền vững” mong muốn mở rộng cuộc trao đổi từ việc nhận diện vai trò của sông nước trong lịch sử đến những vấn đề của đô thị đương đại.

Đây cũng là dịp để cùng nhìn lại mối quan hệ giữa con người – dòng sông – đô thị, từ đó trao đổi về những hướng tiếp cận phù hợp trong bảo tồn và phát huy giá trị sông nước, đồng thời góp phần xây dựng một TP.HCM hiện đại, thích ứng và phát triển bền vững.

Chia sẻ tại tọa đàm, TS. Nguyễn Thị Hậu – Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tái cấu trúc TP.HCM thành một đô thị sông nước bền vững trong tầm nhìn quy hoạch 100 năm.

Chuyên gia khẳng định rằng hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai và các kênh rạch không chỉ là nguồn lực tự nhiên mà còn là nền tảng lịch sử và bản sắc văn hóa cốt lõi của vùng đất này.

Sau khi mở rộng địa giới, TP.HCM có lợi thế lớn với hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai cùng nhiều sông, kênh rạch kết nối Đông – Tây và hướng ra biển.

Theo TS. Hậu, từ cuối thế kỷ XVII, quá trình khai phá vùng Gia Định đã gắn với các dòng sông. Sông nước cũng tạo điều kiện hình thành các khu cư trú, làng nghề, chợ, bến cảng và nhiều thiết chế văn hóa. Những đình, chùa, miếu ven sông; các làng nghề gốm; chợ ven kênh rạch; lễ hội rước sắc thần bằng ghe hay Lễ Nghinh Ông là những biểu hiện cụ thể của văn hóa sông nước.

“Di sản sông nước không chỉ là những dòng sông, kênh rạch hay cảnh quan tự nhiên, mà còn bao gồm không gian cư trú, sinh kế, ký ức cộng đồng, tên gọi địa danh, ngôn ngữ và những giá trị văn hóa được hình thành qua quá trình con người sống cùng sông nước. Khi kênh rạch biến mất, không chỉ không gian vật chất mất đi mà ký ức đô thị và bản sắc cộng đồng cũng bị đứt gãy”, TS. Hậu nhận định.

TS. Nguyễn Thị Hậu cho rằng quá trình đô thị hóa trong thời gian dài đã khiến yếu tố sông nước chưa được đặt đúng vị trí trong quy hoạch giao thông và hình thái cư trú. Việc san lấp kênh rạch, bê tông hóa, ô nhiễm nguồn nước và phát triển thiên về đường bộ làm suy giảm các hành lang sinh thái, giao thông thủy cũng như những không gian văn hóa ven sông. Trong khi đó, sông nước vốn có chức năng kết nối các khu vực, cộng đồng và vùng kinh tế.

Do đó, TP.HCM cần phục hồi và tái cấu trúc các hành lang sông nước như những trục không gian chiến lược, kết hợp quy hoạch đô thị với bảo tồn di sản, môi trường và sinh kế cộng đồng. Giao thông thủy, du lịch đường sông và các không gian văn hóa ven sông cần được phát triển đồng bộ, thay vì chỉ khai thác riêng lẻ.

“Từ vị thế địa – văn hóa, địa – kinh tế gắn liền với các dòng sông, hiện nay TP. Hồ Chí Minh còn giữ toàn bộ “mặt tiền” hướng biển của cả miền Đông Nam bộ. Đây là một lợi thế to lớn của Thành phố. Xây dựng “Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm” phải dựa trên đặc trưng quan trọng này.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực phát triển hiện nay, việc phục hồi và tái cấu trúc các hành lang sông nước phải được xem là chiến lược lâu dài. Sông nước không chỉ là yếu tố tự nhiên, mà còn là nền tảng lịch sử - văn hóa – ký ức – bản sắc của TP.HCM.

Vì vậy cần phục hồi và tái cấu trúc các trục sông như hệ trục không gian chiến lược, gắn quy hoạch – di sản – cộng đồng. Một TP.HCM hiện đại nhưng tách rời sông nước sẽ đánh mất chính nền tảng lịch sử đã tạo nên bản sắc và sức sống của đô thị này”, TS. Hậu nhấn mạnh.

TS. Hoàng Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cho rằng, di sản sông nước của TP.HCM cần được nhìn nhận cả từ những dấu tích khảo cổ dưới lòng đất đến các hình thái sinh hoạt, giao thương từng tồn tại trong đô thị.

Qua các đợt khảo sát, khai quật phục vụ chỉnh trang, xây dựng đô thị, nhiều cọc gỗ, kết cấu đá và di vật liên quan đến các công trình ven sông đã được phát hiện, cho thấy lịch sử đô thị Sài Gòn gắn chặt với hệ thống sông ngòi và giao thương đường thủy.

Theo TS. Tuấn, chợ nổi Nam Bộ là một thành tố quan trọng của văn hóa sông nước Nam Bộ, phản ánh phương thức trao đổi hàng hóa và đời sống cư dân trên sông. Tuy nhiên, sự phát triển của giao thông đường bộ và thay đổi sinh kế đang khiến loại hình này đứng trước nguy cơ bị mất đi hoặc bị "du lịch hóa" khiên cưỡng như ở Thái Lan.

“Bảo tồn chợ nổi không thể chỉ dừng ở việc giữ lại một hình thức để phục vụ du lịch, mà cần tính đến bản chất của hoạt động giao thương đường sông và đời sống cư dân. Cần có sự phối hợp giữa chính quyền và cộng đồng để vừa gìn giữ giá trị văn hóa sông nước, vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân”, TS. Hoàng Anh Tuấn trăn trở.

Bà Huỳnh Ngọc Vân, Giám đốc Bảo tàng Áo Dài cho rằng việc gìn giữ di sản văn hóa sông nước cần bắt đầu từ những giá trị gần gũi với cộng đồng.

Bảo tàng đã phối hợp với cư dân khu vực phường Long Phước, TP.HCM (nơi Bảo tàng Áo Dài đang tọa lạc) và các khu vực xung quanh đó phục hồi nghề làm đồ chơi từ lá dừa, giới thiệu các món ăn gắn với đời sống sông nước, tổ chức trải nghiệm trò chơi dân gian như chèo ghe, đồng thời tạo không gian trình diễn đờn ca tài tử, vọng cổ…

“Chúng tôi cố gắng tìm mọi cách tìm lại những di sản văn hóa gắn liền với sông nước để chọn lọc và gìn giữ. Những nỗ lực này có thể rất nhỏ bé, khiêm tốn, nhưng nếu mỗi nơi đều có ý thức như vậy thì chúng ta sẽ giữ được một phần di sản văn hóa sông nước của TP.HCM”, bà Vân chia sẻ.

Theo bà Vân, bảo tồn không nên chỉ chờ vào các cơ quan chuyên môn mà cần sự tham gia của bảo tàng, người dân và doanh nghiệp. Bà cũng đề xuất các địa phương có lợi thế ven sông nghiên cứu xây dựng không gian trưng bày ghe, thuyền từng gắn với sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, qua đó giúp thế hệ sau hiểu hơn về lịch sử và đời sống cư dân vùng sông nước.