Trưng bày chuyên đề “Đồng vọng” - Giới thiệu văn hóa Đông Sơn đến công chúng

VHO - Ngày 27.1, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM phối hợp với Bảo tàng Gốm Thời dựng nước cùng nhà hai sưu tập Lâm Bảo Ngọc và Mai Sĩ Tất Thắng tổ chức trưng bày chuyên đề “Đồng vọng”, giới thiệu đến công chúng hơn 150 hiện vật tiêu biểu thuộc nền văn hóa Đông Sơn.

Đến dự khai mạc có bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM; TS. Nguyễn Thị Hậu - Phó Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Tổng Thư ký Hội Sử học TP.HCM; lãnh đạo các bảo tàng, Hội Cổ vật, các nhà sưu tập, chuyên gia văn hóa - lịch sử, sinh viên cùng đông đảo công chúng yêu di sản và du khách quốc tế.

Phát biểu khai mạc, TS. Hoàng Anh Tuấn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cho biết, sau thành công của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM tổ chức lễ khai mạc trưng bày chuyên đề “Đồng vọng”.

Đây không chỉ là một hoạt động chuyên môn của ngành bảo tàng, mà còn là sự kiện văn hóa có ý nghĩa sâu sắc, mở đầu cho chuỗi hoạt động học thuật, trưng bày và giáo dục di sản của Bảo tàng trong năm mới.

Theo TS. Hoàng Anh Tuấn, trưng bày “Đồng vọng” được xây dựng như một cuộc đối thoại giữa hiện tại và quá khứ, là tiếng ngân vang của kim loại thiêng từng định hình một thời đại rực rỡ trong lịch sử văn hóa Việt Nam – thời đại Đông Sơn.

Thông qua trưng bày, những giá trị bền vững của di sản được tôn vinh, đồng thời góp phần khơi dậy niềm tự hào lịch sử, ý thức bảo tồn và lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc trong cộng đồng.

Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM nhấn mạnh, văn hóa Đông Sơn, với trung tâm phân bố ở lưu vực sông Hồng và vùng Bắc Bộ, từ lâu đã được khẳng định là một trong những đỉnh cao của văn minh kim khí Đông Nam Á. Trong đời sống cư dân cổ, đồng không chỉ là vật liệu kỹ thuật, mà còn là phương tiện biểu đạt tư duy thẩm mỹ, tín ngưỡng, quyền lực và tổ chức xã hội.

“Đồng” mang trong mình tiếng nói riêng, nhịp điệu riêng và ký ức riêng, những “tiếng vọng” đã vượt qua hàng nghìn năm để hiện diện trong đời sống đương đại.

Trên tinh thần đó, trưng bày chuyên đề được xây dựng với bốn chủ đề nội dung chính, tạo thành một chỉnh thể xuyên suốt, vừa bảo đảm tính khoa học, vừa giàu cảm xúc, giúp công chúng tiếp cận di sản Đông Sơn từ nhiều góc độ khác nhau.

“Một điểm nhấn quan trọng khác của trưng bày là ý nghĩa xã hội hóa di sản văn hóa. Trưng bày là kết quả hợp tác giữa Bảo tàng Lịch sử TP.HCM với Bảo tàng Gốm thời dựng nước và hai sưu tập tư nhân Lâm Bảo Ngọc, Mai Sĩ Tất Thắng.

Đáng chú ý, cả ba đối tác đều là những nhà sưu tập gắn bó lâu dài với vùng đất Nam Bộ, nhưng có chung định hướng sưu tầm hiện vật văn hóa Đông Sơn – một di sản có nguồn gốc từ Bắc Bộ”, TS. Tuấn cho biết.

Từ thực tế này, TS. Hoàng Anh Tuấn khẳng định, di sản văn hóa không bị giới hạn bởi không gian địa lý, cũng không thuộc riêng một vùng miền hay một chủ thể sở hữu. Giá trị của di sản có sức lan tỏa mạnh mẽ, vượt qua ranh giới địa lý, kết nối con người bằng niềm đam mê, trách nhiệm và tình yêu đối với lịch sử dân tộc.

Sự tham gia của các nhà sưu tập tư nhân và các thiết chế ngoài công lập đã góp phần làm phong phú nội dung trưng bày, đồng thời khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của xã hội hóa trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa.

Thông qua trưng bày “Đồng vọng”, có thể thấy rõ xu hướng tích cực trong nhận thức về di sản: di sản văn hóa đang dần được nhìn nhận như tài sản chung của xã hội, nơi các bảo tàng công lập, các nhà sưu tập tư nhân và cộng đồng cùng chung tay gìn giữ, nghiên cứu và lan tỏa. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành một hệ sinh thái di sản bền vững trong bối cảnh hội nhập và phát triển.

Từ những thành tựu của thời nguyên thủy, cư dân Việt cổ đã bước sang thời đại kim khí, mở ra một giai đoạn phát triển mới trong lịch sử dân tộc. Đây là giai đoạn đánh dấu bước chuyển căn bản của các cộng đồng cư dân cổ, thể hiện ở việc làm chủ kỹ thuật luyện kim, đồng thời hình thành những cấu trúc xã hội, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ đặc sắc.

Trên nền tảng của văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun,… truyền thống luyện kim đúc đồng không ngừng hoàn thiện và đạt tới đỉnh cao rực rỡ với văn hóa Đông Sơn (thế kỷ VII TCN – thế kỷ I).

Chuyên đề “Đồng vọng” giới thiệu đến công chúng hơn 150 hiện vật tiêu biểu thuộc nền văn hóa Đông Sơn, được tuyển chọn và sắp xếp theo 4 chủ đề.

Trong đó, chủ đề Nhịp sống lao động gồm các hiện vật như rìu, lưỡi cày, đồ đựng… gắn với nền nông nghiệp lúa nước. Các hiện vật chủ yếu được đúc bằng đồng, có những cải tiến về cấu tạo nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng.

Đồ gốm thời Đông Sơn cũng được giới thiệu trong phần này với các hiện vật như bát, bình, chậu, dấu in hoa văn… thuộc các giai đoạn Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Hoa Lộc.  

Chủ đề Vẻ đẹp con người Đông Sơn phản ánh đời sống tinh thần, quan niệm thẩm mỹ và sự phân tầng xã hội thông qua các loại trang sức như: vòng tay, khuyên tai, trâm cài tóc, hạt chuỗi. Đây là nguồn tư liệu quan trọng góp phần làm sáng tỏ đời sống xã hội và bản sắc văn hóa của cư dân Việt cổ trong thời đại kim khí.

Chủ đề Âm vang tín ngưỡng trình bày vai trò đặc biệt của trống đồng trong nền văn hóa Đông Sơn. Đây vừa là nhạc khí được sử dụng trong sinh hoạt cộng đồng, vừa là vật biểu tượng quyền lực của các thủ lĩnh. Thông qua hệ thống hoa văn, trống đồng còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và bản sắc văn hóa của cư dân Việt cổ.

Chủ đề Sức mạnh thời đại giới thiệu hai loại hình vũ khí của cư dân Đông Sơn: Vũ khí đánh gần (dao găm, rìu chiến), vũ khí đánh xa (mũi giáo, mũi lao, mũi tên). Các hiện vật không chỉ minh chứng cho trình độ kỹ thuật luyện kim mà còn phản ánh bối cảnh xã hội có sự phân hóa trong thời kỳ này.

Đáng chú ý, bộ sưu tập do nhà sưu tập Mai Sĩ Tất Thắng đóng góp có thể được xem là một điểm nhấn. Với nền tảng kiến thức tích lũy từ quá trình học tập tại Trường SOAS – Đại học London (Vương quốc Anh) và niềm đam mê lâu dài dành cho văn hóa Đông Sơn, các hiện vật trong bộ sưu tập của ông không chỉ dựa trên giá trị thẩm mỹ hay độ hiếm, mà còn được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với bối cảnh văn hóa – xã hội và chức năng sử dụng của hiện vật trong đời sống cư dân cổ.

Cách tiếp cận mang tính hệ thống và khoa học này đã góp phần làm rõ hơn những câu chuyện lịch sử và văn hóa ẩn sau từng cổ vật được trưng bày.

Thông qua cách sắp xếp theo chủ đề, trưng bày “Đồng vọng” nhấn mạnh vai trò của đồng không chỉ là vật liệu kỹ thuật, mà còn là phương tiện biểu đạt quyền lực xã hội, tư duy nghệ thuật và đời sống tâm linh của người Việt cổ. Trống đồng – biểu tượng trung tâm của văn hóa Đông Sơn được giới thiệu như một nhạc khí nghi lễ thiêng liêng, đồng thời là hình ảnh thu nhỏ của thế giới quan cổ đại.

Bên cạnh đó, các loại thạp đồng, vũ khí, công cụ sản xuất và đồ trang sức phản ánh trình độ kỹ thuật cao, sự phân tầng xã hội, cũng như quan niệm thẩm mỹ tinh tế của cộng đồng cư dân thời kỳ này.

Trưng bày chuyên đề “Đồng vọng” đang mở cửa phục vụ công chúng từ ngày 27.1 đến 31.3.2026 tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM (số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Sài Gòn, TP.HCM).