Phát huy giá trị lịch sử, văn hóa xứ Quảng

VHO - Sáng 30.10, Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng tổ chức Đại hội lần thứ IV, nhiệm kỳ 2026-2031, nhằm đánh giá kết quả hoạt động nhiệm kỳ 2017-2026, đồng thời đề ra phương hướng, nhiệm vụ trong giai đoạn mới, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa địa phương.

Đại hội diễn ra trong bối cảnh Đà Nẵng mở rộng không gian phát triển sau hợp nhất, đặt ra yêu cầu mới đối với công tác nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa xứ Quảng.

Đây cũng là dịp để Hội nhìn lại chặng đường hoạt động gần 10 năm, xác định vai trò và trách nhiệm của đội ngũ trí thức, nhà nghiên cứu trong việc đóng góp luận cứ khoa học cho quá trình xây dựng, phát triển thành phố.

Nhiều dấu ấn trong nghiên cứu, bảo tồn di sản

Trong nhiệm kỳ 2017-2026, dù gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 và những biến động trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng vẫn duy trì hoạt động ổn định, đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận. Hiện Hội có 150 hội viên, với hai chi hội trực thuộc là Chi hội Khoa học lịch sử Người cao tuổi và Chi hội Khoa học lịch sử Hội An.

Trên lĩnh vực học thuật, Hội đã tổ chức và phối hợp tổ chức nhiều hội thảo, tọa đàm có giá trị. Tiêu biểu là hội thảo “Đà Nẵng chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha: Quá khứ và hiện tại” năm 2018, thu hút khoảng 100 nhà nghiên cứu trong và ngoài nước; hội thảo về nghiên cứu, truyền thông, giáo dục quần đảo Hoàng Sa năm 2019; hội thảo quốc tế “100 năm chữ Quốc ngữ ở Việt Nam” năm 2019 và các hoạt động nghiên cứu về cảng thị cổ Trung Phường.

Hội cũng chú trọng nghiên cứu các nhân vật, sự kiện và di sản tiêu biểu của xứ Quảng, từ chí sĩ Đỗ Thúc Tịnh, lịch sử nhà Trần, các căn cứ cách mạng đến hệ thống thư tịch cổ, văn khắc Hán Nôm tại Ngũ Hành Sơn.

Đáng chú ý, những đóng góp trong nghiên cứu tư liệu, văn khắc đã góp phần vào quá trình phát huy giá trị di sản Ma nhai Ngũ Hành Sơn, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2022.

Bên cạnh đó, các hoạt động nghiên cứu về Đồn Nhất - Hải Vân Quan, nhà trí thức cách mạng Lê Văn Hiến, Mạc Cảnh Huống và dòng họ Mạc vùng Thuận Quảng, tư tưởng “Chi bằng học” của Phan Châu Trinh tiếp tục bổ sung những tư liệu có giá trị về lịch sử, văn hóa địa phương.

Công tác nghiên cứu, biên soạn và xuất bản cũng là một trong những dấu ấn nổi bật của Hội. Nhiều công trình được chủ trì hoặc phối hợp thực hiện như “Chí sĩ yêu nước Thái Phiên qua các tư liệu mới” (2017), “Cuộc khởi nghĩa vua Duy Tân 1916 qua tài liệu lưu trữ”, “Cuộc kháng chiến chống Liên quân Pháp - Tây Ban Nha tại Đà Nẵng (1858-1860)”, “Huyện Hoàng Sa qua tư liệu và hồi ức”, “Huỳnh Ngọc Huệ - Người con ưu tú xứ Quảng” (2019) và tập hồi ký “Sáu mươi năm trên đường cách mạng” của cố Đại biểu Quốc hội Lâm Quang Thự.

Hai ấn phẩm “Miền Trung - Những vấn đề lịch sử” (2021) và “Xứ Quảng - Lịch sử, Di sản và Tư liệu” (2026) đã tập hợp nhiều nghiên cứu của hội viên, cộng tác viên, góp phần đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với bạn đọc. Hội cũng phối hợp thực hiện tập sách “Mạc Cảnh Huống và họ Mạc ở vùng Thuận Quảng” trên cơ sở kết quả hội thảo khoa học năm 2025.

Từ năm 2017 đến nay, với sự hỗ trợ 50 triệu đồng/năm của UBND thành phố, Hội đã xuất bản 27 tập Đặc san Nghiên cứu xứ Quảng, duy trì bình quân hai số mỗi năm. Nội dung đặc san tập trung vào các vấn đề lịch sử, văn hóa xứ Quảng, kinh tế biển và chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa, từng bước trở thành diễn đàn học thuật phục vụ nghiên cứu và phổ biến tri thức lịch sử.

Một nhiệm vụ quan trọng đang được Hội triển khai là đề tài “Lịch sử Đà Nẵng - Từ khởi thủy đến năm 2025”, do ThS. Bùi Văn Tiếng và TS. Võ Công Trí đồng chủ biên, dưới sự chỉ đạo của Ban Thường vụ Thành ủy và Ban Chỉ đạo công trình.

Đến nay, đề tài đã hoàn thành khoảng 80% khối lượng công việc, sưu tầm gần 150.000 trang tài liệu, bản đồ và hình ảnh bằng chữ Hán Nôm, tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Việt. Đây là nguồn tư liệu gốc quan trọng, góp phần kiểm chứng, bổ sung và làm sáng tỏ các vấn đề lịch sử Đà Nẵng qua nhiều thời kỳ.

Song song với nghiên cứu, Hội tích cực tham gia tư vấn, phản biện, góp ý các vấn đề liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nhiều ý kiến tập trung vào xây dựng hồ sơ di sản Ma nhai Ngũ Hành Sơn, trùng tu, tôn tạo di tích quốc gia Thành Điện Hải, bảo vệ dấu tích lịch sử tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn dưới chân đèo Hải Vân.

Hội cũng đề xuất lập hồ sơ di tích quốc gia đặc biệt đối với hệ thống căn cứ cách mạng Khu ủy Khu V và căn cứ cách mạng Đặc khu ủy Quảng Đà tại Duy Xuyên; tham gia góp ý về phục dựng Dinh trấn Thanh Chiêm, nghiên cứu đô thị cảng Hội An, cảng thị Trung Phường và bảo tồn nhiều di tích lịch sử khác.

Đặc biệt, Hội đã hiến tặng nhiều tài liệu lưu trữ, hình ảnh và bản đồ quan trọng về Hoàng Sa cho UBND huyện Hoàng Sa (cũ) và Nhà Trưng bày Hoàng Sa, góp phần bổ sung nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, tuyên truyền và khẳng định chủ quyền biển đảo Việt Nam.

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động của Hội vẫn còn một số khó khăn về kinh phí, cơ sở vật chất và nhân lực; hoạt động giữa các chi hội chưa đồng đều. Việc thu hút trí thức trẻ, đẩy mạnh chuyển đổi số, phổ biến kết quả nghiên cứu và nâng cao hiệu quả hoạt động tư vấn, phản biện cũng là những vấn đề cần tập trung trong thời gian tới.

Sáu nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ 2026-2031

Bước vào nhiệm kỳ mới, Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng xác định sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm, hướng đến nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn, mở rộng không gian nghiên cứu và phát huy vai trò của tri thức lịch sử trong quá trình phát triển thành phố.

Trong đó, Hội chú trọng củng cố tổ chức, phát triển hội viên, thu hút các nhà nghiên cứu, giảng viên, giáo viên và trí thức trẻ, nhất là tại địa bàn tỉnh Quảng Nam cũ, bảo đảm tính kế thừa giữa các thế hệ nghiên cứu lịch sử.

Cùng với đó, Hội sẽ nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện và giám định xã hội; chủ động đóng góp luận cứ khoa học cho các chương trình, đề án liên quan đến lịch sử, văn hóa, di sản và con người Đà Nẵng, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn và phát triển.

Một trong những nhiệm vụ ưu tiên là hoàn thành đề tài “Lịch sử Đà Nẵng - Từ khởi thủy đến năm 2025” trên địa bàn thành phố trước hợp nhất vào tháng 6.2027. Đồng thời, Hội sẽ thực hiện thủ tục mở rộng nghiên cứu trên toàn địa bàn thành phố mới, bao gồm tỉnh Quảng Nam cũ, với dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2028 nếu được lựa chọn thực hiện theo quy định.

Về nghiên cứu, biên soạn và xuất bản, Hội đặt mục tiêu thực hiện công trình “Lịch sử Đảng bộ thành phố Đà Nẵng (1997-2025)”, dự kiến hoàn thành vào tháng 4.2028; đề xuất nghiên cứu công trình “Địa danh hành chính thành phố Đà Nẵng (1946-2026)”. Đặc san Nghiên cứu xứ Quảng tiếp tục được duy trì hai số mỗi năm, đồng thời đẩy mạnh sưu tầm, công bố tư liệu về kinh tế biển và chủ quyền Việt Nam đối với Hoàng Sa.

Hội cũng dự kiến tổ chức các hội thảo khoa học gắn với những dấu mốc lịch sử quan trọng trong giai đoạn 2027-2031, như kỷ niệm 180 năm ngày sinh Nguyễn Duy Hiệu và 500 năm thành lập Vương triều Mạc (2027); 120 năm ngày Ông Ích Đường, Trần Quý Cáp, Châu Thượng Văn hy sinh (2028); 200 năm ngày mất Nguyễn Văn Thoại và 200 năm ngày sinh Hoàng Diệu (2029); 100 năm thành lập Đảng và Đảng bộ Quảng Nam, Thị Đảng bộ Tourane (2030); 120 năm ngày mất Tiểu La Nguyễn Thành (2031).

Đáng chú ý, chuyển đổi số được xác định là một trong những hướng đi quan trọng. Hội sẽ phối hợp với Bảo tàng Đà Nẵng và Thư viện Đà Nẵng xây dựng cơ sở dữ liệu lịch sử, đổi mới phương thức phổ biến tri thức, đưa lịch sử đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Đại hội lần thứ IV, nhiệm kỳ 2026-2031, là dấu mốc quan trọng để Hội Khoa học Lịch sử TP. Đà Nẵng tiếp tục đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng nghiên cứu, tư vấn và phản biện xã hội.

Với những nhiệm vụ trọng tâm đã đề ra, Hội hướng đến khẳng định vai trò nòng cốt trong nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn và phổ biến tri thức lịch sử; góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa xứ Quảng, bồi đắp lòng yêu quê hương, ý thức chủ quyền quốc gia, đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng Đà Nẵng hiện đại, giàu bản sắc và phát triển bền vững.