Nhà thơ Định Hải: “Bài ca Trái Đất” mãi còn bên ta...

VHO - Nhà thơ Định Hải, tên thật là Nguyễn Biểu, sinh ngày 6.6.1937 tại xã Định Hải, huyện Yên Định (cũ), tỉnh Thanh Hóa vừa qua đời tại nhà riêng ở Hà Nội vào hồi 11h55’ ngày 30.8.2026, hưởng thọ 89 tuổi. Ông để lại một sự nghiệp sáng tác đa dạng, phong phú với nhiều tập thơ, tập truyện dành cho thiếu nhi. Nhà thơ Định Hải đã nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007.

Những bài thơ qua nhiều thế hệ

Các thế hệ bạn đọc sinh từ năm 1980 còn nhớ mãi rất nhiều bài thơ của nhà thơ Định Hải được đưa vào SGK Tiếng Việt thời Tiểu học. Có thể kể ra hàng loạt tác phẩm như: Đàn kiến nó đi, Bàn tay cô giáo, Cái võng, Gọi bạn, Vẽ quê hương… Ông viết về những điều bình dị, gần gũi với ngôn ngữ trong sáng, giàu vần điệu, dễ nhớ, dễ thuộc. Và sau hết là một trái tim nhân hậu, luôn chan chứa tình yêu với trẻ thơ.

Ông ngắm nhìn hình ảnh các em nhỏ xếp hàng vào lớp hàng ngày: Chúng em vào lớp/ Sóng bước hai hàng/ Chẳng như kiến nọ/ Rối tinh cả đàn (Đàn kiến nó đi).

Ông nói giúp trẻ thơ về tình cảm thân thiết, trìu mến, yêu thương với cô giáo: Bàn tay cô giáo/ Vá áo cho em/ Như tay chị cả/ Như tay mẹ hiền (Bàn tay cô giáo).

Thơ Định Hải mang giá trị giáo dục nhẹ nhàng mà thấm thía về tình yêu quê hương, đất nước: Bút chì xanh đỏ/ Em gọt hai đầu/ Em thử hai màu/ Xanh tươi, đỏ thắm/ Em vẽ làng xóm/ Tre xanh lúa xanh/ Sông máng lượn quanh/ Một dòng xanh mát/… Em quay đầu đỏ/ Vẽ nhà em ở/ Mái ngói đỏ tươi… (Vẽ quê hương).

Có những bài thơ của ông như những câu chuyện đồng thoại, từ đó gửi đến các em những câu chuyện cảm động về tình bạn: Tự xa xưa thuở nào/ Trong rừng xanh sâu thẳm/ Đôi bạn sống bên nhau/ Bê Vàng và Dê Trắng/ Một năm trời hạn hán/ Suối cạn, cỏ héo khô/ Lấy gì nuôi đôi bạn/ Chờ mưa đến bao giờ?/ Bê Vàng đi tìm cỏ/ Lang thang quên đường về/ Dê Trắng thương bạn quá/ Chạy khắp nẻo tìm Bê/ Đến bây giờ Dê Trắng/ Vẫn gọi hoài: “Bê! Bê!” (Gọi bạn).

Định Hải viết về thiên nhiên, cỏ cây, hoa lá gần gũi quanh ta; tất cả các sự vật, hiện tượng đều đi vào thơ ông dễ dàng và được thổi hồn vía nhờ phép nhân hóa: Bé ngủ ngon quá/ Đẫy cả giấc trưa/ Bé ơi cái võng/ Thức hoài đong đưa (Cái võng), Chú mèo thoăn thoắt/ Sắp bắt được mồi/ Ơ chú nhầm rồi/ Chú vờn đuôi chú/ Hỏi chú xem thử/ Chơi trò gì kia?/ Mèo cười rung ria/ - Đuôi.. thằng chuột đấy (Chú mèo con).

Định Hải viết về những ước mơ của tuổi thơ rất giản dị, ngộ nghĩnh, dễ thương nhưng ẩn sâu bên trong lại gửi gắm thông điệp sâu sắc về tình yêu hòa bình: Nếu chúng mình có phép lạ/ Hóa trái bom thành trái ngon/ Trong ruột không còn thuốc nổ/ Chỉ toàn bi với kẹo tròn.

Trong chương trình Giáo dục phổ thông mới từ 2018 đến nay, thơ Định Hải vẫn chiếm một vị trí quan trọng trong SGK với nhiều tác phẩm như Tiếng chim buổi sáng hay Lấy tăm cho bà. Nếu như bài Lấy tăm cho bà nằm trong phần “Đọc mở rộng” của Tiếng Việt 2, bộ Cánh Diều thì bài Tiếng chim buổi sáng được chọn làm ngữ liệu chính thức trong phần bài đọc.

Đây cũng là một trong những bài lục bát hiếm có của nhà thơ Định Hải: Sáng ra trời rộng đến đâu/ Trời xanh như mới lần đầu biết xanh/ Tiếng chim lay động lá cành/ Tiếng chim đánh thức chồi xanh dậy cùng/ Tiếng chim vỗ cánh bầy ong/ Tiếng chim tha nắng rải đồng vàng thơm/ Gọi bông lúa chín về thôn/ Tiếng chim nhuộm óng cây rơm trước nhà/ Tiếng chim cùng bé tưới hoa/ Mát trong từng giọt nước hòa tiếng chim/ Vòm cây xanh, đố bé tìm/ Tiếng nào riêng giữa trăm nghìn tiếng chung/ Mà vườn hoa cũng lạ lùng/ Nghiêng tai nghe đến không cùng tiếng chim.

14 câu lục bát mở ra một thế giới tràn ngập những thanh âm trong trẻo của tiếng chim. Tiếng chim gọi về bao sự sống, bao vẻ đẹp, đánh thức cả trong lòng bé tình yêu tha thiết với thiên nhiên quanh mình.

Những bài hát nổi tiếng phổ thơ Định Hải

Nhà thơ Định Hải có nhiều bài thơ được phổ nhạc, song phải kể đến hai ca khúc nổi tiếng hơn cả. Đó là bài Trái đất này là của chúng mình, nhạc sĩ Trương Quang Lục phổ từ bài thơ Bài ca Trái Đất và bài Mùa xuân bao điều lạ, nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha phổ từ bài thơ Bao nhiêu điều lạ.

Bài ca Trái Đất được viết tại Berlin năm 1978, khi nhà thơ Định Hải tham dự Trại hè thiếu nhi quốc tế và ông đã viết bài thơ ngay trong đêm khai mạc. Bài ca Trái Đất gồm 18 câu chia làm 3 khổ, mỗi khổ 6 câu như những tiếng reo ca ngân vang.

Nhạc sĩ Trương Quang Lục khi phổ nhạc đã khéo léo viết thành ba lời trên cùng một nền giai điệu và gần như sử dụng trọn vẹn phần lời của hai khổ thơ đầu cùng hai câu cuối của khổ thơ thứ ba: Trái đất này là của chúng mình/ Quả bóng xanh bay giữa trời xanh/ Bồ câu ơi tiếng chim gù thương mến/ Hải âu ơi cánh chim vờn trên sóng/ Cùng bay nào cho trái đất quay/ Cùng bay nào cho trái đất quay/ Trái đất này là của chúng mình/ Vàng trắng đen tuy khác màu da/ Bạn yêu ơi chúng ta là hoa quý/ Đầy hương thơm nắng tô màu tươi thắm/ Màu hoa nào cũng quý cũng thơm/ Màu da nào cũng quý cũng thơm/ Trái đất này là của chúng mình/ Cùng xiết tay môi thắm cười xinh/ Bình minh ơi khúc ca này êm ấm/ Học chăm ngoan đắp xây đời tươi sáng/ Hành tinh này là của chúng ta/ Hành tinh này là của chúng ta.

Ra đời năm 1979, bài hát của nhạc sĩ Trương Quang Lục phổ thơ Định Hải gần nửa thế kỷ qua đã được hàng triệu thiếu nhi Việt Nam yêu mến và cất cao tiếng hát.

Ca khúc cũng đã được dịch ra tiếng Anh và nằm trong số 50 ca khúc thiếu nhi Việt Nam hay nhất thế kỷ 20 do nhiều đơn vị phối hợp bình chọn: Báo Thiếu niên Tiền phong (nay là Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng), Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Ban Khoa học Giáo dục, Đài Truyền hình Việt Nam và Ban Âm nhạc, Đài Tiếng nói Việt Nam.

Bài thơ Bao nhiêu điều lạ của nhà thơ Định Hải nằm trong tập thơ cùng tên xuất bản năm 1984. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha khi được tặng tập thơ đã dừng lại ở bài thơ này như một ấn tượng đặc biệt và ngay lập tức ông phổ nhạc thành ca khúc Mùa xuân bao điều lạ.

Những lời ca cứ thế cất lên một cách hết sức tự nhiên. Nhịp điệu ca khúc biến hóa từ phần đầu (nhịp 6/8) sang phần sau (nhịp 2/4) với tiết tấu disco sôi nổi: Én có gì lạ báo mùa xuân sang/ Và đất có gì lạ cánh mai vàng ươm/ Pháo có gì lạ mà tiếng nổ vang/ Mùa xuân có gì lạ làm em rộn ràng/ Nắng có gì lạ sáng bừng không gian/ Và gió có gì lạ thắm khăn quàng bay/ Bút có gì lạ mà viết thành thơ/ Bài hát có gì lạ làm em rộn ràng/ Có bao nhiêu điều lạ trong những ngày xuân sang/ Có bao nhiêu điều lạ rực sáng tuổi thơ em.

Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha từng kể lại, ông ôm đàn hát ca khúc này ở Cung Văn hóa thiếu nhi Hà Nội trong tiếng vỗ tay không ngớt của các em, làm nước mắt ông trào ra vì cảm động.

Ngay từ mùa xuân năm 1985, ca khúc đã được thu âm và vang lên trên làn sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam. Bài hát cũng là món quà mà nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha dành tặng cho con gái bé bỏng của ông, năm ấy chị Nguyễn Phương An mới vừa 2 tuổi.

Nhà thơ Định Hải đã đi xa nhưng những bài thơ của ông, những ca khúc phổ thơ ông sẽ còn sống mãi trong lòng biết bao thế hệ độc giả và thính giả.