Đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới

VHO - Nghị quyết số 80-NQ/TW ra đời trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng tầm vai trò của văn hóa như một nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển bền vững.

 Nghị quyết không chỉ khắc phục những hạn chế, bất cập trong phát triển văn hóa thời gian qua mà còn thể hiện bước phát triển mới trong tư duy chiến lược của Đảng, nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển trong kỷ nguyên mới.

Văn hóa là nền tảng tinh thần và động lực phát triển của đất nước

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng ta đã sớm nhận thức và luôn đề cao, coi trọng vị trí, vai trò, sức mạnh nội sinh của văn hóa, đặt văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với nhiệm vụ cách mạng. Quan điểm trên của Đảng được khẳng định rõ trong nhiều nhiệm kỳ Đại hội và trong nhiều Văn kiện quan trọng.

Ngay từ năm 1943, trong “Đề cương văn hóa Việt Nam”, Đảng đã sớm xác định xây dựng nền văn hóa Việt Nam với ba nguyên tắc: Dân tộc, Khoa học, Đại chúng. Ba năm sau, tại Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ Nhất khai mạc vào ngày 24.11.1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh hơn nữa vai trò định hướng, dẫn dắt của văn hóa đối với sự phát triển của đất nước, dân tộc thông qua lời khẳng định “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.

Từ đó đến nay, xuyên suốt các kỳ đại hội, nhiều Nghị quyết, Kết luận, Chỉ thị của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đều khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Văn hóa đã làm nên bản sắc Việt Nam, đưa Việt Nam từng bước hội nhập và vươn mình với khát vọng mới. Đặc biệt, các Nghị quyết gần đây của Đảng như Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII “Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI “Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” đã từng bước làm rõ vai trò của văn hóa và con người Việt Nam trong chiến lược phát triển đất nước, nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, coi con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu cao nhất của phát triển, đồng thời khẳng định yêu cầu kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và phát triển văn hóa.

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Đảng ta chỉ rõ nhiệm vụ trọng tâm về việc phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hội nhập quốc tế. Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, phát triển văn hóa trở thành một trong những mục tiêu và nhiệm vụ trọng tâm. Trong phần V của văn kiện, với tiêu đề “Phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa và con người Việt Nam”, thể hiện rõ tầm nhìn chiến lược khi coi văn hóa là sức mạnh nội sinh, nền tảng tinh thần và là hệ điều tiết phát triển bền vững quốc gia.

Nhìn lại chặng đường phát triển văn hóa của dân tộc, đặc biệt là thực tiễn phát triển văn hóa Việt Nam trong những năm qua cho thấy chủ trương, đường lối của Đảng về văn hóa đã từng bước được thể chế hóa và tổ chức thực hiện, đạt nhiều kết quả quan trọng. Dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao, toàn diện, sâu sắc của Đảng, Nhà nước, Chính phủ; sự chung sức, đồng lòng, đồng thuận, ủng hộ của các tầng lớp nhân dân, văn hóa đã từng bước “thấm sâu” vào mọi lĩnh vực, mọi hoạt động của đời sống và đặc biệt là đã truyền cảm hứng, khơi dậy niềm tự hào về lịch sử hào hùng, giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong các thế hệ người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, đóng góp tích cực vào thành tựu chung của đất nước. Bằng văn hóa và từ văn hóa, hình ảnh đất nước Việt Nam “an toàn - thân thiện - hiền hòa - mến khách - hội nhập phát triển” với nền văn hóa đậm đà bản sắc được đông đảo bạn bè quốc tế biết đến, giúp cho Hội nhập quốc tế về văn hóa ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín, “sức mạnh mềm” của quốc gia.

Bước phát triển mới trong tư duy chiến lược

Tuy nhiên, cùng với những thành tựu đã đạt được, thực tế cho thấy, sự nghiệp phát triển văn hóa vẫn đang bộc lộ những hạn chế, bất cập. Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng chỉ rõ: “Văn hóa chưa được quan tâm tương xứng với kinh tế và chính trị, chưa thật sự trở thành nguồn lực, động lực nội sinh của sự phát triển bền vững đất nước. Vai trò của văn hóa trong xây dựng con người chưa được xác định đúng tầm, còn có chiều hướng coi trọng chức năng giải trí đơn thuần... Môi trường văn hóa, xã hội tiếp tục bị ô nhiễm bởi các tệ nạn xã hội, tham nhũng, tiêu cực. Chênh lệch về hưởng thụ văn hóa giữa các vùng, miền còn lớn; đời sống văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn”.

Những hạn chế trên tiếp tục được Nghị quyết số 80-NQ/ TW bổ sung, làm rõ: “Nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa chưa toàn diện và sâu sắc. Việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá. Môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh, đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc. Đầu tư cho văn hóa còn thấp và dàn trải; nguồn lực chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước. Nguồn nhân lực văn hóa tồn tại nhiều bất cập. Cơ chế chính sách chưa phát huy đầy đủ sức sáng tạo của các chủ thể, đặc biệt là đội ngũ trí thức, văn nghệ sỹ. Mức độ tiếp cận và thụ hưởng văn hóa của người dân còn chênh lệch giữa các vùng, miền, địa phương. Một số di sản văn hóa vật thể, phi vật thể xuống cấp, mai một chưa được khắc phục triệt để. Công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí phát triển chưa tương xứng với tiềm năng…”.

Đặc biệt, Nghị quyết số 80 còn chỉ rõ, trong bối cảnh thế giới đang trong tiến trình xác lập trật tự mới với những chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có, nổi bật là cạnh tranh giữa các nền văn hóa, trong đó có cạnh tranh giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hóa. Các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, cùng với tác động của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị văn hóa, đặt ra nhu cầu cấp thiết về định vị quốc gia trong trật tự thế giới mới. Yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập; chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức, thúc đẩy phát triển văn hóa.

Nghị quyết số 80 ra đời vừa nhằm khắc phục những hạn chế và thách thức trên, vừa đáp ứng yêu cầu tất yếu của thực tiễn, vừa thể hiện bước phát triển mới trong tư duy chiến lược của Đảng về văn hóa. Bước phát triển mới đó là: Trước hết, như Nghị quyết số 80 chỉ rõ, phải đổi mới nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng mà văn hóa còn phải được đặt vào vị trí nền tảng, động lực then chốt, trụ cột phát triển, hệ điều tiết quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc và được đặt ở tầm quan điểm chỉ đạo chiến lược.

Thứ hai, về mục tiêu, tầm nhìn phát triển văn hóa, Nghị quyết số 80 bám sát mục tiêu chung của đất nước đến năm 2030 và năm 2045 để vừa có mục tiêu tổng quát cho từng giai đoạn, vừa có một số chỉ tiêu cụ thể để lượng hóa, làm cơ sở đánh giá, đo lường, điều chỉnh đặt trong bối cảnh mới và thể hiện rõ mục tiêu cụ thể của phát triển văn hóa. Thứ ba, Nghị quyết đã đề ra 8 nhiệm vụ, giải pháp phát triển văn hóa trong giai đoạn mới. Việc tập trung triển khai thực hiện 8 nhiệm vụ, giải pháp chính là bước cụ thể hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa nhằm đem lại những hiệu quả thiết thực, phát huy cao hơn nữa vai trò của văn hóa trong chiến lược phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.

Văn hóa phải đi trước, soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển, đề cao giá trị nhân văn, chuẩn mực đạo đức xã hội. Xây dựng và phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước, hướng đến mục tiêu 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập Nước; khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam, xứng tầm một quốc gia, phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, có truyền thống văn hóa, văn hiến lâu đời, đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại.