Bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Dao trong giai đoạn mới

VHO - Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, là nền tảng tinh thần của xã hội bên cạnh đó văn hóa cũng là mục tiêu, là động lực để phát triển đất nước. Đảng ta luôn coi trọng và đã nhiều lần khẳng định: “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”; đồng thời cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

 Mở ra hướng tiếp cận toàn diện

Nghị quyết số 80-NQ/TW khẳng định “phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”, đồng thời nhấn mạnh văn hóa phải thấm sâu vào mọi lĩnh vực, trở thành “sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”. Đây là sự nghiệp của toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, với tinh thần “đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước”, bảo đảm hài hoà giữa xây và chống, truyền thống và hiện đại, bảo tồn và phát triển.

Có thể thấy, điểm mới nổi bật của Nghị quyết số 80 là chuyển mạnh tư duy từ “bảo tồn đơn thuần” sang “bảo tồn gắn với phát triển”, coi văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng trong phát triển bền vững. Đặc biệt, việc nhấn mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ giá trị con người và gắn bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số với phát triển vùng đã mở ra hướng tiếp cận toàn diện, phù hợp với yêu cầu của thời kỳ hội nhập.

Trong kỷ nguyên mới, việc khai thác đầy đủ giá trị và sức mạnh của văn hóa tộc Dao không thể tách rời vai trò chủ thể của chính đồng bào. Điều đó đòi hỏi người Dao phải có nhận thức đúng đắn và cách ứng xử linh hoạt trước những mối quan hệ nội tại của đời sống văn hóa dân tộc mình đó là vừa chủ động “xây” những giá trị tiến bộ, vừa kiên quyết “chống” các biểu hiện lệch chuẩn; vừa trân trọng truyền thống, vừa thích ứng với yêu cầu hiện đại hóa; vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa mở rộng giao lưu, hội nhập; vừa bảo tồn di sản, vừa tạo động lực phát triển; vừa đáp ứng nhu cầu phổ biến của cộng đồng, vừa nâng cao giá trị tinh hoa; đồng thời thích ứng với sự chuyển dịch mạnh mẽ từ không gian đời sống thực sang môi trường số, bảo đảm hài hòa giữa chia sẻ dữ liệu và giữ vững an ninh, chủ quyền văn hóa trên không gian mạng.

Tinh thần ấy phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới, trong đó nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm bình đẳng trong thụ hưởng các giá trị văn hóa, đặc biệt đối với đồng bào dân tộc thiểu số; đồng thời chú trọng bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc tốt đẹp của các dân tộc, xem đây là một bộ phận cấu thành quan trọng của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu huy động mọi nguồn lực, đổi mới cơ chế, chính sách để phát triển văn hóa ở vùng dân tộc thiểu số, gắn bảo tồn với phát triển bền vững, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Vì vậy, việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào Dao không chỉ là nhu cầu tự thân của cộng đồng mà còn là yêu cầu chính trị quan trọng, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tăng cường sức mạnh mềm quốc gia. Để thấy rõ ý nghĩa và tính cấp thiết của nhiệm vụ đó, cần nhìn nhận đầy đủ những giá trị đặc sắc đã làm nên bản sắc văn hóa Dao - một bộ phận hữu cơ, giàu bản sắc trong tổng thể nền văn hóa Việt Nam.

Cộng đồng người Dao với lịch sử cư trú lâu đời, phân bố rộng khắp các tỉnh miền núi phía Bắc, đã hình thành và lưu giữ một hệ giá trị văn hóa đặc sắc, góp phần làm phong phú nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng. Từ trang phục truyền thống với gam màu chàm làm nền, điểm xuyết hoa văn thêu tay tinh xảo và những phụ kiện bạc mang đậm dấu ấn thẩm mỹ, đến những nghi lễ vòng đời như: Lễ đặt tên, lễ cấp sắc, lễ cưới hỏi, nghi lễ tang ma. Mỗi nghi lễ đều phản ánh chiều sâu tín ngưỡng và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với gia đình, dòng họ, cộng đồng. Cùng với đó là chữ Nôm Dao, kho tàng truyện cổ, thơ ca dân gian, các điệu múa nghi lễ và tri thức y học dân gian, đó là những minh chứng sinh động cho sức sáng tạo bền bỉ của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, trước tác động của quá trình hội nhập và biến đổi xã hội, một số giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một khi tiếng mẹ đẻ ít được sử dụng trong giới trẻ, trang phục truyền thống vắng bóng trong đời sống thường nhật, một số nghi lễ bị giản lược hoặc thương mại hóa thiếu định hướng. Thực tiễn đó càng khẳng định yêu cầu cấp thiết phải đặt công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Dao trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa quốc gia, nhằm giữ vững bản sắc, nâng cao bản lĩnh văn hóa trước nguy cơ lai căng, đồng thời góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có ý thức trách nhiệm với cội nguồn dân tộc.

Cụ thể hóa bằng hành động thiết thực

Thực hiện Nghị quyết số 80 không chỉ dừng ở chủ trương mà phải được cụ thể hóa bằng sự vào cuộc đồng bộ của các cấp ủy, chính quyền và toàn xã hội. Trước hết, cần tăng cường vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy địa phương trong việc đưa nhiệm vụ bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Dao vào nghị quyết chuyên đề, chương trình hành động và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm.

Ở những địa bàn có đông đồng bào Dao sinh sống như Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng… việc phục dựng và duy trì nghi lễ cấp sắc, khôi phục nghề thêu trang phục truyền thống, mở lớp truyền dạy chữ Nôm Dao cho thế hệ trẻ đã cho thấy sự định hướng và hỗ trợ từ chính quyền cơ sở. Điều đó khẳng định rằng bảo tồn văn hóa chỉ thực sự bền vững khi được đặt trong tổng thể các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, gắn với ổn định sinh kế và nâng cao đời sống người dân.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác sưu tầm, nghiên cứu và số hóa di sản văn hóa Dao, nhất là hệ thống sách cổ viết bằng chữ Nôm Dao, các bài cúng trong nghi vòng đời, kho tàng truyện cổ, thơ ca dân gian, tục ngữ, câu đố và tri thức y học dân gian về sử dụng thảo dược trong đời sống hiện đại. Số nghệ nhân cao tuổi hiện vẫn lưu giữ những bản sách cổ và thuộc các bài cúng truyền thống không còn nhiều nếu không có chính sách đãi ngộ, hỗ trợ kịp thời thì nguy cơ thất truyền là hiện hữu. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về nghi lễ, các làn điệu Páo dung, các bài múa nghi lễ; ghi hình, ghi âm các nghi thức truyền thống; đồng thời có cơ chế tôn vinh, hỗ trợ vật chất và tinh thần cho nghệ nhân dân gian (những “ký ức sống” của cộng đồng), chính là giải pháp thiết thực để giữ gìn chiều sâu văn hóa.

Bên cạnh việc bảo tồn, cần có cơ chế phát triển du lịch văn hóa dựa trên nền tảng tôn trọng giá trị nguyên gốc, tránh biến nghi lễ thiêng của người Dao thành hoạt động trình diễn đơn thuần. Mô hình du lịch cộng đồng của người Dao đỏ ở Sa Pa gắn với trải nghiệm trang phục truyền thống, ẩm thực bản địa và không gian sinh hoạt văn hóa đã cho thấy nếu khai thác đúng hướng, văn hóa có thể trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần xóa đói giảm nghèo và phát triển bền vững. Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội.

Quan trọng hơn cả, cần khơi dậy niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ người Dao. Khi thanh niên chủ động học chữ Nôm Dao, mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ hội, tham gia truyền dạy những làn điệu Páo dung, những bài ca, điệu múa nghi lễ hoặc ứng dụng công nghệ số để quảng bá văn hóa dân tộc mình, họ không chỉ là người thụ hưởng mà trở thành chủ thể sáng tạo, lan tỏa và làm giàu thêm bản sắc văn hóa Dao trong thời đại mới.

Hun đúc sức mạnh đại đoàn kết dân tộc

Bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Dao không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành Văn hóa mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Bởi lẽ, mỗi giá trị văn hóa được giữ gìn không chỉ bảo lưu ký ức của một cộng đồng, mà còn góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần chung của quốc gia. Khi lễ cấp sắc vẫn được tổ chức trang nghiêm, khi chữ Nôm Dao được sưu tầm và số hóa, khi những bộ trang phục truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng và khi thế hệ trẻ tự hào cất lên tiếng hát Páo dung của dân tộc mình, đó chính là biểu hiện sinh động của sự tiếp nối truyền thống trong điều kiện mới.

Đưa Nghị quyết số 80 vào thực tiễn không chỉ dừng lại ở nhận thức, mà phải được cụ thể hóa bằng hành động bền bỉ, lâu dài, bắt đầu từ từng gia đình, từng dòng họ, từng bản làng. Giữ gìn văn hóa Dao không phải là hoài niệm quá khứ, mà là khẳng định căn cốt dân tộc trong hành trình phát triển và hội nhập. Khi bản sắc được bảo vệ và phát huy đúng hướng, khối đại đoàn kết toàn dân tộc sẽ càng thêm bền chặt - đó chính là nguồn sức mạnh nội sinh bảo đảm cho đất nước phát triển nhanh và bền vững.