Trao truyền bài chòi, nối dài mạch di sản

VHO - Câu lạc bộ đàn và hát dân ca, bài chòi xã Vạn Tường (Quảng Ngãi) góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, đồng thời mở hướng gìn giữ, trao truyền và phát huy giá trị bài chòi trong cộng đồng.

Bài chòi sống trong ký ức làng quê

Với nhiều người dân Vạn Tường, bài chòi không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là một phần ký ức cộng đồng. Những cuộc chơi ngày trước diễn ra giữa làng xóm, với chòi tre, tiếng trống chầu và người hô bài chòi dẫn dắt cuộc chơi.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thực, 68 tuổi, đã có gần nửa thế kỷ gắn bó với bài chòi. Với ông, mỗi câu hô không đơn thuần là lời ca mà còn là cách lưu giữ hình ảnh quê hương.

Từ tình yêu với mảnh đất mình sinh ra, ông sáng tác những câu hát về Bàu Cá Cái, đưa cảnh sắc, không gian làng quê và tình cảm với nơi chôn nhau cắt rốn vào lời ca.

“Ta về Thuận Phước dạo chơi, thăm Bàu Cá Cái là nơi mát lòng, có khu du lịch cộng đồng, chèo thuyền lướt nhẹ trên sông hữu tình, hàng cây cóc trắng xinh xinh...”, những câu hát mộc mạc đưa người nghe đến với cảnh sắc và tình quê bằng ngôn ngữ nghệ thuật dân gian.

Theo nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thực, muốn giữ bài chòi trước hết phải giữ được những yếu tố căn bản, từ cách hô, cách hát đến không gian diễn xướng.

Trong một cuộc chơi, người hô không chỉ đọc tên con bài mà phải biết sử dụng câu hát, thơ ca và sự ứng tác để dẫn dắt người chơi. Vì vậy, người hô phải thuộc lời, giữ nhịp, có khả năng ứng biến và quan trọng hơn là hiểu tinh thần của bài chòi.

Một hội bài chòi truyền thống có 30 con bài, gắn với hệ thống các chòi dành cho người chơi. Tiếng trống, tiếng đàn cùng lời hô tạo nên không gian văn hóa đặc trưng, nơi người chơi và người hô cùng tham gia vào một cuộc giao lưu nghệ thuật dân gian.

Bài chòi cũng có tính mở cao. Nếu dân ca bài chòi chủ yếu thể hiện qua bài hát thì hô bài chòi còn đòi hỏi người thực hành khả năng diễn xuất và ứng biến. Chính sự linh hoạt ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng của loại hình nghệ thuật này.

Mỗi người một vai, cùng giữ di sản

Trong Câu lạc bộ đàn và hát dân ca, bài chòi xã Vạn Tường, mỗi thành viên đảm nhận một phần việc khác nhau. Người hát, người đàn, người giữ nhịp, người truyền dạy... cùng góp sức để bài chòi không chỉ tồn tại trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thu là người gắn bó với đàn, giữ nhịp, đồng thời tham gia tổ chức hoạt động câu lạc bộ và truyền dạy cho lớp trẻ.

“Cái hay của bài chòi là mình có thể lồng ghép các vấn đề đời sống xã hội vào tuyên truyền như phòng tránh tệ nạn ma túy, xây dựng đời sống văn hóa... Ngoài thuộc một số bài mẫu, đôi khi cũng phải sáng tạo thêm trong quá trình biểu diễn”, ông Thu chia sẻ.

Theo ông Thu, trao truyền bài chòi không chỉ nhằm đào tạo thêm diễn viên mà quan trọng hơn là mở rộng số người biết, hiểu và thực hành loại hình nghệ thuật này.

“Việc trao truyền nghề với mong muốn bài chòi được lan tỏa rộng rãi để số người biết và nắm vững các giai điệu bài chòi tăng lên. Như thế giá trị của di sản sẽ có chiều rộng và chiều sâu hơn và phát triển bền vững”, ông Thu nói.

Câu lạc bộ cũng duy trì các buổi sinh hoạt, tập luyện và mở lớp truyền dạy. Người dân, nhất là lớp trẻ, được tiếp cận bài chòi không chỉ bằng việc nghe mà còn trực tiếp thực hành.

Chị Dương Thị Bông, 40 tuổi, là một trong những học viên của lớp bài chòi ban đêm. Từ chỗ chưa biết hát, chị dần làm quen với giai điệu, câu hô và có thể tham gia biểu diễn phục vụ du khách.

"Bài chòi tuy khó hát nhưng khi hát được thì cảm thấy êm ấm, da diết đi sâu vào lòng người, dễ cảm động. Tôi rất yêu thích bài chòi bởi đây là loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc cần lưu giữ”, chị Bông chia sẻ.

Không chỉ người lớn, lớp trẻ cũng đang tìm đến bài chòi bằng một cách khác.

Anh Nguyễn Văn Pháp, 21 tuổi, sinh viên Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế, quê ở Vạn Tường, đã có gần 6 năm gắn bó với bài chòi. Từng không thích bài chòi, Pháp dần tìm hiểu, học hát rồi tham gia câu lạc bộ.

Chàng sinh viên trẻ từng mang bài chòi đến biểu diễn tại Huế và Hà Nội. Qua những lần giao lưu, Pháp nhận thấy nhiều bạn trẻ ở các địa phương khác chưa biết nhiều về bài chòi miền Trung nhưng rất hào hứng khi được tiếp cận.

Với Pháp, học bài chòi cũng là một cách tìm về lịch sử, văn hóa quê hương và góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng trẻ.

Để di sản sống trong cộng đồng

Một tín hiệu tích cực trong hành trình bảo tồn bài chòi tại Vạn Tường là di sản đang có thêm không gian thực hành tại điểm du lịch cộng đồng Bàu Cá Cái.

Đến đây, du khách không chỉ được ngắm rừng ngập mặn mà còn có thể lắng nghe những làn điệu bài chòi mộc mạc, sâu lắng và trực tiếp tham gia trò chơi bài chòi.

Khi người dân địa phương trở thành chủ thể biểu diễn, du khách trở thành người tham gia trải nghiệm, bài chòi có thêm một môi trường để tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 7.12.2017. Việc ghi danh không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, trao truyền và phát huy giá trị di sản trong cộng đồng.

Tại xã Vạn Tường, hành trình ấy đang được bắt đầu từ những điều gần gũi: Một lớp học ban đêm, một buổi sinh hoạt câu lạc bộ, một câu hô của nghệ nhân hay một người trẻ tập hát bài chòi. Từ những câu hát về Bàu Cá Cái, tiếng đàn và nhịp hô đang nối những thế hệ lại với nhau. Di sản vì thế không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục được hát, được học, được thực hành và lan tỏa trong đời sống.

Theo ông Lữ Thế Lâm, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Vạn Tường, địa phương xác định bảo tồn và phát huy dân ca bài chòi không chỉ là duy trì một hoạt động văn nghệ quần chúng, mà còn là cách gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống cộng đồng.

“Địa phương chú trọng kiện toàn Câu lạc bộ đàn và hát dân ca, bài chòi Vạn Tường; quan tâm, động viên và tạo điều kiện để các nghệ nhân hoạt động, đồng thời mở các lớp truyền nghề, hướng dẫn, tập luyện bài chòi cho thế hệ trẻ”, ông Lâm cho biết.

Cùng với trao truyền, bài chòi ngày càng được đưa vào các hoạt động văn hóa, văn nghệ, du lịch và quảng bá sản phẩm địa phương. Các nghệ nhân, thành viên câu lạc bộ thường xuyên tham gia biểu diễn tại lễ hội đua thuyền truyền thống, lễ ra quân đánh bắt hải sản đầu năm, các chương trình tuyên truyền du lịch và quảng bá sản phẩm OCOP, qua đó tạo thêm không gian để di sản hiện diện và lan tỏa trong đời sống đương đại.