Đãi ngộ nghệ sĩ, nghệ nhân: Cần những cơ chế thực chất

VHO - Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị định 215/2025/NĐ-CP của Chính phủ đang mở ra kỳ vọng mới về cơ chế đãi ngộ đối với đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân - những người trực tiếp gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc. Thực tiễn tại Hải Phòng cho thấy, để bảo tồn và phát triển văn hóa bền vững, chính sách không thể chỉ dừng ở tôn vinh danh hiệu mà cần tạo điều kiện để người làm nghề có thể sống được bằng nghề.

Nghệ sĩ, nghệ nhân trong yêu cầu phát triển mới

Trong đời sống văn hóa cơ sở, nghệ sĩ và nghệ nhân không chỉ là những người biểu diễn hay nắm giữ kỹ năng nghề truyền thống, mà còn là lực lượng trực tiếp duy trì mạch nối giữa di sản với cộng đồng.

Ở Hải Phòng, điều này thể hiện khá rõ qua sự hiện diện của các loại hình như ca trù, hát đúm, hát trống quân, múa rối nước, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, cùng hoạt động của các đơn vị sân khấu, chèo, cải lương, âm nhạc và biểu diễn nghệ thuật đương đại.

Từ thực tiễn đó, những định hướng mới trong Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị định 215/2025/NĐ-CP của Chính phủ được nhìn nhận như bước chuyển quan trọng, khi chính sách văn hóa không chỉ nhấn mạnh nhiệm vụ bảo tồn di sản, mà còn đặt vấn đề chăm lo cho chủ thể sáng tạo, thực hành và truyền dạy di sản. Nói cách khác, muốn di sản có đời sống bền vững thì trước hết phải giữ được những con người đang trực tiếp làm nghề.

Đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân đang hoạt động tại Hải Phòng được xem là một nguồn lực văn hóa đáng kể của thành phố, trải rộng ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn và di sản văn hóa phi vật thể.

Điều đó không chỉ phản ánh chiều sâu đời sống văn hóa địa phương mà còn đặt ra yêu cầu về những cơ chế đủ thiết thực để lực lượng này tiếp tục cống hiến, truyền nghề và lan tỏa giá trị văn hóa trong đời sống hôm nay.

Các hoạt động tôn vinh danh hiệu, tổ chức liên hoan, hội diễn, chương trình biểu diễn phục vụ cộng đồng thời gian qua đã góp phần tạo thêm động lực cho đội ngũ văn nghệ sĩ, nghệ nhân.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường giải trí thay đổi nhanh, việc bảo tồn và phát triển các loại hình nghệ thuật truyền thống không thể chỉ dựa vào sự ghi nhận tinh thần. Điều cần thiết hơn là hình thành môi trường nghề nghiệp ổn định, có cơ chế hỗ trợ sinh hoạt, truyền dạy, biểu diễn và đặt hàng sáng tạo, để nghệ sĩ, nghệ nhân có điều kiện gắn bó lâu dài với nghề.

Không chỉ là trợ cấp

Tuy nhiên, phía sau các chương trình biểu diễn và lễ hội, phần lớn nghệ sĩ, nghệ nhân hiện vẫn hoạt động chủ yếu bằng tâm huyết, trong khi điều kiện kinh tế và môi trường nghề nghiệp còn nhiều khó khăn.

NSƯT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng cho biết, ca trù là loại hình nghệ thuật kén người học, thời gian đào tạo dài, trong khi nhiều nghệ nhân vẫn phải tự xoay sở kinh phí duy trì câu lạc bộ và truyền dạy miễn phí cho lớp trẻ. Nếu chỉ dựa vào tình yêu nghề sẽ rất khó giữ được lực lượng kế cận.

Ở lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng Nguyễn Thu Thủy, cho rằng nghệ thuật truyền thống và sân khấu biểu diễn hiện đang thiếu môi trường nghề nghiệp ổn định. Các loại hình như chèo, tuồng, cải lương chịu áp lực lớn trước sự cạnh tranh của thị trường giải trí hiện đại; nhiều diễn viên trẻ được đào tạo bài bản nhưng phải chuyển nghề do thu nhập thấp và ít cơ hội biểu diễn.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, chính sách đãi ngộ cần được nhìn rộng hơn trợ cấp đơn thuần, mà phải bao gồm cơ chế đặt hàng tác phẩm, tạo sân khấu biểu diễn thường xuyên, mở rộng không gian thực hành nghệ thuật và đưa nghệ thuật truyền thống đến trường học, hoạt động du lịch, cộng đồng. Đây cũng là hướng đi nhiều địa phương đang triển khai nhằm tạo thêm cơ hội để nghệ thuật truyền thống tiếp cận công chúng trẻ.

Thực tế cho thấy, việc bảo tồn văn hóa sẽ khó bền vững nếu đội ngũ trực tiếp sáng tạo và truyền dạy không có điều kiện ổn định để gắn bó lâu dài với nghề.

Vì vậy, cùng với việc tôn vinh danh hiệu, nhiều ý kiến cho rằng cần xây dựng cơ chế hỗ trợ ổn định hơn về sinh hoạt, môi trường hoạt động nghề nghiệp, cơ hội biểu diễn và đặt hàng sáng tạo đối với đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân.

Với một địa phương giàu truyền thống văn hóa dân gian và đời sống nghệ thuật phong phú như Hải Phòng, Nghị quyết 80-NQ/TW và Nghị định 215/2025/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho những chính sách đặc thù dành cho đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân.

Bởi để giữ gìn di sản và sức sống của nghệ thuật, trước hết cần giữ được những con người đang trực tiếp sáng tạo, biểu diễn và truyền lại các giá trị văn hóa cho cộng đồng hôm nay.