Bảo tàng tư nhân lâu đời nhất châu Á bước vào thời đại AI

VHO - Bảo tàng Thiên Nhất Các ở Trung Quốc đang dùng trí tuệ nhân tạo để số hóa hàng triệu trang sách cổ, giúp bảo tồn những tư liệu hàng trăm năm tuổi và đưa kho tri thức quý giá đến gần công chúng.

Hoàng Cương đã ngoài 50 tuổi. Mỗi ngày, ông ngồi trước màn hình máy tính tại Bảo tàng Thiên Nhất Các ở Ninh Ba, ( tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc), lật giở những cuốn sách cổ dưới dạng kỹ thuật số.

Là Giám đốc bộ phận công nghệ thông tin của bảo tàng, công việc của ông tưởng như không liên quan nhiều đến những cuốn sách hàng trăm năm tuổi.

Nhưng thực tế, ông dành phần lớn thời gian để đưa những cuốn sách cổ được đóng bằng chỉ, dễ hư hỏng lên môi trường số, nơi chúng có thể được tìm kiếm, phóng to và nghiên cứu mà không cần thường xuyên chạm vào bản gốc.

Thiên Nhất Các được biết đến là bảo tàng tư nhân lâu đời nhất châu Á còn tồn tại và một trong ba bảo tàng gia đình lâu đời nhất thế giới. Trong nhiều năm, bảo tàng từng bước số hóa bộ sưu tập theo ba mục tiêu: Bảo tồn, phục vụ nghiên cứu và đưa tài liệu đến gần công chúng hơn.

Các nhóm chuyên môn đã số hóa hơn 3,4 triệu trang sách cổ. Nền tảng Dịch vụ Số hóa Sách Cổ của Thiên Nhất Các ra mắt từ năm 2009 và đến năm 2025 thu hút hơn 4,6 triệu lượt truy cập.

Đối với ông Hoàng Cương và các đồng nghiệp, đây không đơn thuần là cuộc chạy đua ứng dụng công nghệ. Đó là quá trình cân bằng giữa sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và yêu cầu bảo vệ những hiện vật giấy dễ hư hỏng.

“Công nghệ là một công cụ, sách cổ là hiện vật và đọc sách là mục đích tối thượng”, ông cho biết.

Đưa sách cổ lên môi trường số

Trong kho lưu trữ của Thiên Nhất Các, hàng chục nghìn cuốn sách cổ được bảo quản qua nhiều thế kỷ. Một số trang đã cong vênh, dễ rách, nhiều dòng chữ phai màu theo thời gian.

Việc thường xuyên mở và tra cứu những tài liệu này có thể làm tăng nguy cơ hư hại. Vì vậy, số hóa trở thành một giải pháp quan trọng để vừa bảo tồn bản gốc, vừa tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu và công chúng tiếp cận nguồn tư liệu.

Công việc của ông Hoàng Cương là dẫn dắt nhóm số hóa sách cổ, tranh vẽ và các di vật văn hóa của thư viện. AI hiện được sử dụng như một công cụ hỗ trợ trong quá trình này.

Nhóm của ông xây dựng các hệ thống nhận dạng ký tự dựa trên công nghệ nhận dạng quang học (OCR). Bằng cách đối chiếu kết quả từ nhiều mô hình, AI có thể hỗ trợ nhận diện các ký tự Trung Quốc cổ, những phần chữ bị hư hỏng hoặc chữ viết tay đã phai mờ.

Tính đến tháng 8.2025, nền tảng số của Thiên Nhất Các đã bổ sung hơn 3.700 bộ sách mới, nâng tổng số sách được số hóa lên hơn 20.000 cuốn.

AI không thể thay thế việc đọc

Với ông Hoàng Cương, câu hỏi quan trọng không phải công nghệ có thể làm được bao nhiêu, mà là công nghệ nên phục vụ con người như thế nào.

“Tất cả công nghệ cuối cùng đều phục vụ cho chính hành động đọc sách. Nó không bao giờ có thể thay thế điều đó”, ông nói.

Sự phát triển nhanh chóng của các mô hình ngôn ngữ lớn khiến nhu cầu về những kho văn bản chất lượng cao ngày càng tăng.

Máy móc có thể hỗ trợ biên soạn tài liệu, truy xuất nguồn và tạo các ghi chú giải thích, nhưng việc tiếp cận một văn bản cổ không chỉ đơn thuần là nhận diện và sắp xếp các ký tự.

Theo ông Hoàng, con người vẫn giữ vai trò trung tâm trong quá trình kế thừa tri thức. Người đọc tiếp thu tư tưởng từ văn bản cổ, kết hợp với kinh nghiệm và kiến thức của bản thân để suy ngẫm, diễn giải và tạo ra những hiểu biết mới.

Tại Thiên Nhất Các, toàn bộ quá trình số hóa được thực hiện theo các quy trình nghiêm ngặt, từ ghi chép việc mượn sách, quét không tiếp xúc, kiểm tra chất lượng bằng AI, ghép ảnh đến xuất bản trực tuyến. Mục tiêu là giảm tối đa việc tác động vật lý lên các hiện vật gốc.

“Trước hết, một cuốn sách là một di vật văn hóa mang trong mình di sản hàng nghìn năm. Chỉ sau đó, nó mới là một văn bản để đọc”, ông Hoàng nói.

Hơn 450 năm tri thức tiếp tục được truyền lại

Dựa trên kho tư liệu số, thư viện hiện tổ chức các triển lãm sách cổ hằng tháng và các hoạt động đọc sách dành cho gia đình, tạo cơ hội để cha mẹ và con cái cùng tiếp cận những tác phẩm kinh điển.

Với ông Hoàng và các đồng nghiệp, giá trị lớn nhất của công việc là ngày càng có nhiều người tiếp cận sách cổ, hình thành sự quan tâm đối với những văn bản truyền thống và hiểu hơn về văn hóa Trung Quốc.

Trong thời đại AI, những người trông coi Thiên Nhất Các đang tìm cách kết hợp công nghệ hiện đại với việc bảo tồn những hiện vật giấy quý giá. Những trang sách từng chỉ có thể được tiếp cận trong kho lưu trữ nay có thể xuất hiện trên màn hình, mở thêm cơ hội nghiên cứu và đọc cho công chúng.

Hơn 450 năm di sản học thuật của Thiên Nhất Các vì thế tiếp tục được truyền lại, từ những trang sách cổ đến những màn hình kỹ thuật số.