Thư viện số lưu giữ 64 triệu trang tri thức về thế giới tự nhiên

VHO - Một thư viện số với hơn 64 triệu trang tư liệu về thế giới tự nhiên đang mở miễn phí cho công chúng trên toàn cầu. Từ những bản thảo Trung cổ đến ghi chép về các loài đã tuyệt chủng, kho tri thức này được xem là nguồn tài nguyên quý giá cho nghiên cứu khoa học và bảo tồn đa dạng sinh học.

Kho báu tri thức về thế giới tự nhiên

Đối với những người yêu khoa học và thiên nhiên, Thư viện Di sản Đa dạng Sinh học (Biodiversity Heritage Library - BHL) giống như một cánh cửa mở vào lịch sử của sự sống trên Trái Đất.

Trong suốt 20 năm qua, BHL đã số hóa và cung cấp miễn phí hơn 64 triệu trang tài liệu liên quan đến đa dạng sinh học, được đóng góp bởi hơn 680 bảo tàng, thư viện, trường đại học và viện nghiên cứu trên khắp thế giới.

Nguồn tư liệu tại đây vô cùng phong phú. Ngoài sách và tạp chí khoa học đã xuất bản, BHL còn lưu giữ thư từ, tranh minh họa, nhật ký thực địa, ghi chép khí hậu, hồ sơ hệ sinh thái, tài liệu về sự phân bố của các loài và nhiều bản thảo quý hiếm ghi lại những cuộc thám hiểm khoa học đầu tiên.

Ông David Iggulden, Chủ tịch Ban điều hành BHL đồng thời là Trưởng bộ phận Dữ liệu và Kỹ thuật số của Thư viện và Lưu trữ thuộc Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (Anh), cho rằng đây là nguồn tư liệu “hoàn toàn thiết yếu” đối với giới nghiên cứu.

Không chỉ các nhà khoa học sử dụng thư viện này, những nhà sử học môi trường, nghệ sĩ, nhà giáo dục, người nghiên cứu lịch sử nghệ thuật hay những người yêu thiên nhiên bình thường cũng thường xuyên tìm đến BHL để khám phá các bộ sưu tập đặc biệt.

Một trong những tài liệu cổ nhất hiện được lưu giữ là Circa instans, cuốn dược điển có niên đại khoảng năm 1190, được xem là một trong những bản thảo y học phương Tây sớm nhất còn tồn tại. Tác phẩm góp phần chuẩn hóa tên gọi và công dụng của các loài thực vật trong thời Trung cổ, đặt nền móng cho sự phát triển của thực vật học hiện đại.

Bên cạnh đó là những tài liệu tưởng chừng rất đời thường nhưng lại mang giá trị nghiên cứu lớn, như cuốn danh mục triển lãm năm 1892 của Công ty Henry Howell & Co - nhà sản xuất gậy chống nổi tiếng thời Victoria. Những ghi chép này giúp các nhà khoa học hiểu thêm về các loại gỗ từng được sử dụng trong đời sống và vai trò kinh tế của thực vật qua các thời kỳ lịch sử.

Khi những cuốn nhật ký cũ mở ra tri thức mới

Một trong những giá trị lớn nhất của BHL nằm ở khả năng kết nối quá khứ với các nghiên cứu hiện đại.

Ông Iggulden đặc biệt ấn tượng với cuốn nhật ký Nam Cực có minh họa của nhà thực vật học Sir Joseph Hooker. Tài liệu ghi lại chuyến thám hiểm Nam Cực năm 1841 cùng nhà thám hiểm James Clark Ross, kèm những bức ký họa màu nước về các ngọn núi lửa lần đầu tiên được phát hiện tại lục địa băng giá.

Trong khi đó, Nicole Kearney, người phụ trách chi nhánh BHL tại Australia, cho biết nhiều tài liệu tưởng như chỉ có giá trị lịch sử lại trở thành nguồn dữ liệu quý cho nghiên cứu hiện đại.

Bà kể lại trường hợp một cuốn nhật ký quan sát chim được viết tay vào giữa thế kỷ XX. Sau khi được số hóa và đưa lên BHL, một nhà nghiên cứu thủy văn đã liên hệ để cảm ơn bởi trong đó có những ghi chép chi tiết về các đợt lũ xảy ra trên một con sông tại Australia từ năm 1947 đến 1957.

“Người viết nhật ký chỉ đơn giản ghi lại điều kiện thời tiết trong lúc quan sát chim, nhưng những ghi chép đó lại trở thành nguồn dữ liệu vô cùng giá trị đối với các nghiên cứu khí hậu hiện nay”, bà cho biết.

Trong giai đoạn sau những vụ cháy rừng thảm khốc tại Australia cuối năm 2019 và đầu năm 2020, các nhà khoa học cũng sử dụng nhiều tài liệu lịch sử từ BHL để so sánh sự thay đổi về số lượng và phạm vi phân bố của các loài lan quý hiếm. Kết quả giúp đánh giá lại mức độ đe dọa của nhiều loài và hỗ trợ công tác bảo tồn.

Kho lưu trữ còn hấp dẫn công chúng nhờ những hình minh họa độc đáo về thế giới tự nhiên.

Một trong những cuốn sách được yêu thích nhất là Mammals of Australia (Động vật có vú ở Australia) của nhà tự nhiên học John Gould xuất bản năm 1863, trong đó có những hình ảnh nổi tiếng về hổ Tasmania - loài thú có túi đã tuyệt chủng vào năm 1936.

Một bộ sưu tập khác thu hút hàng chục nghìn người theo dõi trên Flickr là cuốn Poissons, Écrevisses et Crabes của Louis Renard xuất bản năm 1719. Tác phẩm được xem là ấn phẩm đầu tiên có hình minh họa màu về cá, nhưng khoảng 10% số sinh vật trong sách thực chất là sản phẩm của trí tưởng tượng, bao gồm cả nàng tiên cá và nhiều sinh vật huyền bí khác.

Những hình ảnh này phản ánh một giai đoạn đặc biệt của lịch sử khoa học, khi các nhà thám hiểm mang về những câu chuyện kỳ lạ từ những vùng đất xa xôi và các họa sĩ cố gắng tái hiện chúng bằng trí tưởng tượng của mình.

Tương lai bất định của thư viện khoa học mở

BHL được thành lập cách đây 20 năm từ một ý tưởng táo bạo: Xây dựng một thư viện số toàn cầu, nơi mọi người có thể tự do tiếp cận tri thức về đa dạng sinh học.

Ý tưởng này ra đời vào giai đoạn đầu của kỷ nguyên Web 2.0, khi internet bắt đầu trở thành công cụ kết nối cộng đồng toàn cầu. Mười bảo tàng và viện nghiên cứu lớn tại Anh và Mỹ đã tiên phong số hóa các bộ sưu tập của mình để tạo nên nền tảng chung cho giới nghiên cứu.

Ngày nay, BHL được xem là thư viện truy cập mở lớn nhất thế giới về đa dạng sinh học. Tuy nhiên, tương lai của dự án đang bị đặt dấu hỏi.

Đầu năm nay, Viện Smithsonian tại Mỹ - một trong những đơn vị hỗ trợ quan trọng của BHL đã cắt giảm đáng kể nguồn lực dành cho thư viện do áp lực ngân sách. Điều này khiến một số hoạt động quản trị, kỹ thuật và nhân sự của BHL bị ảnh hưởng.

Theo ông David Iggulden, thư viện cần khoảng 1 triệu USD mỗi năm để duy trì hoạt động ổn định. Tuy nhiên, nguồn kinh phí hiện có chỉ đủ duy trì đến cuối năm 2027.

“Thật đáng tiếc nếu chúng ta đánh mất thành quả đã xây dựng trong suốt hai thập kỷ qua”, ông nói.

Không chỉ việc vận hành, nhiều kế hoạch phát triển tương lai cũng đang bị đình trệ. Theo Nicole Kearney, nếu có thêm nguồn lực, BHL có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo, cải thiện công nghệ nhận dạng ký tự, phát triển nền tảng đa ngôn ngữ và tối ưu hóa trải nghiệm trên thiết bị di động.

Giới chuyên môn tin rằng AI có thể mở ra một giai đoạn phát triển mới cho BHL. Hàng chục triệu trang tài liệu hiện chứa lượng dữ liệu khổng lồ về phân loại học, sinh thái học, địa lý sinh học và lịch sử môi trường mà các hệ thống hiện đại vẫn chưa khai thác hết.

Theo ông David Iggulden, việc kết hợp AI với kho tư liệu của BHL có thể tạo ra những đột phá trong nghiên cứu đa dạng sinh học, giúp kết nối các bộ sưu tập trên toàn thế giới và mở ra nhiều khám phá khoa học mới.

Sau hai thập kỷ hoạt động, BHL không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về các loài sinh vật đã biến mất hay những cuộc thám hiểm khoa học trong quá khứ. Thư viện còn là minh chứng cho giá trị của tri thức mở trong thời đại số, nơi những cuốn sách hàng trăm năm tuổi vẫn có thể đóng góp cho các nghiên cứu về khí hậu, môi trường và bảo tồn thiên nhiên hôm nay.