Từ kho tàng âm nhạc truyền thống đến tiếng nói Jazz Việt trên thế giới

VHO - Nếu Jazz là một ngôn ngữ mở, thì âm nhạc truyền thống chính là một trong những “giọng nói” giàu bản sắc nhất của Việt Nam. Từ chèo, tuồng, hát xẩm, hát bội đến cải lương, những chất liệu quen thuộc đang được các nghệ sĩ nghiên cứu, chuyển hóa và đối thoại với Jazz, mở ra hướng đi để Jazz Việt không chỉ tìm được bản sắc riêng mà còn hướng tới khán giả quốc tế.

Kho tàng âm nhạc truyền thống là điểm tựa cho Jazz Việt

Trong hành trình phát triển Jazz tại Việt Nam, NSƯT Quyền Văn Minh là một trong những người tiên phong theo đuổi việc xây dựng một ngôn ngữ Jazz Việt.

Không chỉ biểu diễn, ông còn nghiên cứu và đưa chất liệu âm nhạc dân gian Việt Nam vào những sáng tác, thể nghiệm Jazz đương đại.

Theo NSƯT Quyền Văn Minh, sự kết hợp giữa âm nhạc truyền thống Việt Nam với Jazz có cơ sở từ sự tương đồng giữa thang âm ngũ cung trong dân ca Việt Nam và thang âm Pentatonic - một hệ thống 5 âm phổ biến trong các giáo trình Jazz quốc tế.

Chính điểm giao thoa này gợi mở khả năng sáng tác Jazz dựa trên nền tảng thang âm và những làn điệu dân ca của các dân tộc Việt Nam.

Từ nền tảng đó, chất liệu âm nhạc truyền thống Việt Nam không chỉ được xem như một yếu tố trang trí để tạo màu sắc cho tác phẩm Jazz mà điều quan trọng là người nghệ sĩ phải tìm được cách phát triển chất liệu ấy thành một ngôn ngữ âm nhạc mới.

Nhạc sĩ Dương Cầm cho rằng, lấy một giai điệu dân gian rồi thêm một vài yếu tố khác chưa thể tạo thành Jazz.

Người sáng tác phải hiểu giai điệu ban đầu, sau đó chuyển soạn và phát triển bằng hòa âm, tiết tấu, cấu trúc và kỹ thuật Jazz.

Đây cũng chính là cách để những chất liệu từ chèo, tuồng, hát xẩm, hát bội đến cải lương có thể trở thành điểm khởi đầu cho sáng tạo.

Nhìn từ góc độ này, kho tàng âm nhạc truyền thống Việt Nam mở ra một không gian sáng tạo rộng lớn.

Mỗi loại hình nghệ thuật có những đặc điểm giai điệu, cách xử lý âm thanh và sắc thái riêng, có thể trở thành chất liệu để nghệ sĩ tìm kiếm một tiếng nói Jazz mang dấu ấn Việt Nam.

Điều quyết định thành công của quá trình kết hợp không nằm ở việc đưa càng nhiều chất liệu dân tộc vào Jazz, mà ở cách nghệ sĩ hiểu và chuyển hóa chúng.

Nghệ sĩ Tùng Sax nhấn mạnh, chất liệu dân gian, âm nhạc truyền thống và đời sống đương đại của người Việt là một kho tàng rất lớn. Nếu được khai thác bằng sự hiểu biết và tôn trọng, thay vì chỉ ghép nối về hình thức, những chất liệu ấy có thể tạo nên một tiếng nói riêng.

Cách tiếp cận này được thể hiện rõ qua những chia sẻ của nghệ sĩ Nguyễn Lê tại workshop Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống diễn ra trong khuôn khổ Liên hoan Jazz quốc tế Hà Nội 2026 (Hanoi Jazztival 2026).

Trong quá trình hoạt động âm nhạc, nghệ sĩ Nguyễn Lê đã dành nhiều năm nghe, nghiên cứu và chép lại âm nhạc truyền thống Việt Nam để tìm hiểu cách các nghệ nhân xử lý giai điệu.

Từ đàn bầu, đàn tranh đến cải lương, chèo, ông tìm cách đưa những đặc điểm của âm nhạc Việt vào guitar điện bằng kỹ thuật và cách diễn đạt riêng.

Tại workshop, nghệ sĩ Nguyên Lê sử dụng kỹ thuật xử lý âm thanh để tạo cảm giác như tiếng đàn bầu trên guitar, đồng thời tái tạo những âm thanh gợi nhắc ký ức Hà Nội rồi phát triển chúng thành phần ứng tác Jazz.

Điều đáng chú ý là với Nguyễn Lê, đây không đơn thuần là việc mô phỏng một nhạc cụ.

Người chơi phải hiểu đặc điểm của nhạc cụ và chất liệu truyền thống trước khi tìm cách diễn đạt lại bằng một công cụ khác. Đó là quá trình “tưởng tượng lại” âm nhạc Việt bằng tiếng nói riêng của người nghệ sĩ.

Ngay cả guitar - một nhạc cụ phương Tây cũng có thể trở thành phương tiện để gợi lên âm thanh đàn bầu hay không gian đường phố Hà Nội.

Nhưng để làm được điều đó, nghệ sĩ phải hiểu sâu về tính năng của nhạc cụ, nghiên cứu âm thanh đàn bầu và âm nhạc dân gian Việt Nam, đồng thời xác định rõ mục đích nghệ thuật.

Từ chất liệu Việt đến Jazz Việt ra thế giới

Một trong những câu hỏi lớn được đặt ra là: Làm thế nào để Jazz Việt có thể bước ra thế giới mà không đánh mất bản sắc?

Câu trả lời được gợi mở từ chính chất liệu Việt Nam. Theo nhạc sĩ Dương Cầm, nếu muốn đưa Jazz Việt ra thế giới, các nghệ sĩ cần bắt đầu từ ngôn ngữ âm nhạc dân gian Việt Nam.

Trong khi đó, nghệ sĩ Nguyễn Lê cho rằng việc phát triển âm nhạc Việt Nam và đưa âm nhạc Việt ra thế giới cần dựa trên chất liệu và ngôn ngữ âm nhạc của chính Việt Nam.

Điều này cũng phù hợp với bản chất mở của Jazz. Jazz không thuộc về riêng Mỹ hay châu Âu; khi được chơi ở mỗi quốc gia, Jazz có thể mang bản sắc của quốc gia đó.

Vì vậy, việc đưa chất liệu truyền thống Việt Nam vào Jazz không chỉ tạo nên sự khác biệt về âm thanh mà còn mở ra khả năng để nghệ sĩ kể câu chuyện văn hóa Việt bằng một ngôn ngữ âm nhạc có tính quốc tế.

Những ví dụ về nghệ sĩ Nguyễn Lê, Ngô Hồng Quang, Quyền Văn Minh được nhắc tới như những minh chứng thực tế rõ ràng nhất cho khả năng đưa chất liệu âm nhạc truyền thống Việt Nam vào các hình thức âm nhạc đương đại.

Riêng nghệ sĩ Nguyễn Lê, từ năm 1996, trong album Tales from Việt Nam hợp tác cùng ca sĩ Hương Thanh, ông đã sử dụng nhiều nhạc cụ truyền thống như đàn tranh, sáo trúc.

Hay trong dự án gần đây làm cùng Ngô Hồng Quang, các chất liệu nhạc cụ dân gian cũng được khai thác triệt để.

Với nghệ sĩ Nguyễn Lê, mục tiêu không đơn thuần là để khán giả phương Tây biết đến tên tuổi người nghệ sĩ. Ông muốn họ trước hết được nghe và cảm nhận vẻ đẹp của âm nhạc Việt Nam.

Quá trình kết hợp vì thế trở thành một cuộc đối thoại: giai điệu truyền thống có thể là điểm khởi đầu, sau đó được phát triển bằng tư duy hòa âm, ứng tác và cấu trúc của Jazz để hình thành một tác phẩm mới.

Từ chèo, tuồng, hát xẩm, hát bội, cải lương đến đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc…, kho tàng âm nhạc truyền thống Việt Nam vì thế không chỉ là di sản cần bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn chất liệu cho sáng tạo đương đại.

Khi được nghiên cứu nghiêm túc, chuyển hóa bằng tư duy Jazz và đặt trong một ngôn ngữ nghệ thuật mới, những giá trị ấy có thể tạo nên tiếng nói riêng của Jazz Việt.

Đưa Jazz Việt ra thế giới, theo hướng được gợi mở tại Hanoi Jazztival 2026, vì thế không nhất thiết bắt đầu bằng việc đi tìm một ngôn ngữ xa lạ.

Con đường ấy có thể bắt đầu từ chính những gì gần gũi nhất: âm nhạc dân gian, truyền thống và ký ức văn hóa Việt Nam. Bởi khi cái mới được kết hợp với chất liệu của chính mình, nó có thể trở thành bản sắc riêng, một tiếng nói Việt Nam trong dòng chảy Jazz quốc tế.