Khi những bà mẹ còn chưa kịp lớn

VHO - Tỉ lệ sinh con ở nhóm 15 - 19 tuổi tăng từ 4,2% lên 8,2% trong giai đoạn 2014 - 2021, diễn biến trái chiều với xu hướng giảm mức sinh chung. Phía sau con số này là những khoảng trống về kiến thức, dịch vụ y tế và tác động dai dẳng của tảo hôn.

Tình trạng sinh con ở tuổi vị thành niên không phân bố đồng đều trên cả nước. Trung du và miền núi phía Bắc ghi nhận mức tăng từ 4,6% lên 19,9%, tức hơn 4 lần chỉ trong 7 năm. Tại Tây Nguyên, tỉ lệ này cũng tăng từ 9,5% lên 16,6%.

Khoảng cách còn rõ hơn ở nhóm dân tộc thiểu số. Mặc dù tỉ lệ kết hôn sớm đã giảm từ 21,8% (năm 2018) xuống 14,8% (năm 2023), thực trạng sinh con sớm vẫn ở mức báo động. Trung bình cứ 1.000 phụ nữ dân tộc thiểu số lứa tuổi 15-19 thì có 83 trẻ chào đời, cao gấp hơn 3 lần so với mức bình quân 26 trẻ/1.000 phụ nữ cùng độ tuổi trên toàn quốc.

Khi kiến thức chưa theo kịp độ tuổi

Ở tuổi 15-19, nhiều em vẫn đang ngồi trên ghế nhà trường, chưa có đủ kiến thức và kỹ năng để chủ động bảo vệ sức khỏe sinh sản. Những hiểu biết về quan hệ tình dục an toàn, tránh thai hay cách tìm kiếm tư vấn y tế đôi khi còn thiếu hoặc chưa chính xác.

Khoảng trống kiến thức trở nên nghiêm trọng hơn tại những khu vực vùng sâu, vùng xa, nơi việc tiếp cận thông tin và dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản còn gặp nhiều trở ngại. Khi thông tin không đến đúng lúc, nguy cơ mang thai ngoài ý muốn cũng tăng lên.

Tảo hôn là một yếu tố khác không thể tách rời khỏi vấn đề này. Ở một số cộng đồng, kết hôn và sinh con sớm vẫn chịu tác động của tập quán lâu đời. Vì vậy, thay đổi nhận thức không thể chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin cho trẻ vị thành niên mà cần có sự tham gia của gia đình và cộng đồng.

Một lần sinh sớm, nhiều hệ lụy kéo dài

Mang thai khi cơ thể chưa phát triển hoàn thiện có thể kéo theo những rủi ro đối với sức khỏe của người mẹ và thai nhi.

Khi phải làm mẹ, nhiều em gái có nguy cơ gián đoạn việc học, thu hẹp cơ hội học nghề và tìm kiếm việc làm ổn định. Những lựa chọn vốn có thể mở rộng tương lai lại bị thu hẹp khi trách nhiệm chăm sóc con xuất hiện quá sớm.

Gánh nặng kinh tế cũng dễ chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một bà mẹ trẻ thiếu học vấn, thiếu kỹ năng nghề nghiệp và thu nhập ổn định sẽ khó tự chủ về tài chính, đồng thời gia đình phải gánh thêm chi phí nuôi dưỡng trẻ. Đây có thể trở thành một vòng xoáy nghèo đói kéo dài.

Không thể chỉ nói với trẻ rằng phải biết tự bảo vệ

Để ứng phó với xu hướng này, Bộ Y tế đề xuất triển khai chương trình can thiệp trọng điểm, mở rộng tư vấn về sức khỏe giới tính, tình dục và hướng dẫn tránh thai an toàn cho nhóm 15-19 tuổi.

Chương trình tập trung vào 16 tỉnh, thành có tỉ lệ sinh sớm cao, gồm: Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lào Cai, Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh và Cà Mau.

Ngành Y tế cũng định hướng ưu tiên nhóm vị thành niên, công nhân tại các khu công nghiệp và người dân vùng sâu, vùng xa. Cách tiếp cận này cho thấy việc giảm sinh con ở tuổi vị thành niên cần đi cùng khả năng tiếp cận dịch vụ thực tế, thay vì chỉ đặt trách nhiệm lên vai người trẻ.

Khi một em gái mang thai ở tuổi 15-19, câu chuyện phía sau thường không chỉ là lựa chọn cá nhân. Đó có thể là kết quả của nhiều khoảng trống cùng lúc: thiếu kiến thức, khó tiếp cận dịch vụ, ảnh hưởng của gia đình và tập quán cộng đồng. Thu hẹp những khoảng trống ấy mới là cách giải quyết tận gốc xu hướng sinh con sớm đang gia tăng.