Gia đình Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong kỷ nguyên số

VHO - Ngày 24.6, tại Hà Nội, Bộ VHTTDL phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kì - Thực trạng và giải pháp”, nhằm tạo diễn đàn trao đổi, thảo luận, hướng tới xây dựng gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh trong thời đại mới.

Đây là hoạt động nằm trong chuỗi kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam (28.6.2001 – 28.6.2026), qua đó, khẳng định vai trò và giá trị bền vững của gia đình trong đời sống xã hội.

Tham dự Hội thảo có: Nguyên Uỷ viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Thiện Nhân; Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam Lê Văn Lợi; Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thuỷ.

Cùng tham dự có: Cục trưởng Cục Văn hoá cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) Ninh Thị Thu Hương; Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) Nguyễn Đình Tuấn...

Phát biểu tại Hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh: “Quan điểm về gia đình và xây dựng gia đình theo tư tưởng Hồ Chí Minh đã được khẳng định trong Chỉ thị 06-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới.

Đồng thời, tiếp tục được nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, với yêu cầu “xây dựng gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ và văn minh”; trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV với yêu cầu “xây dựng văn hóa gia đình, nhà trường và xã hội nhằm bảo vệ, gìn giữ thuần phong mỹ tục, tinh thần tương thân, tương ái, đoàn kết, nghĩa tình, trọng đạo lý, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại”. 

Xây dựng gia đình hạnh phúc được xác định là vấn đề hệ trọng của dân tộc, bởi đây là nền tảng để xây dựng xã hội hạnh phúc. Công tác xây dựng gia đình vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển bền vững đất nước.

Những năm gần đây, Việt Nam đang trải qua những biến đổi sâu sắc về kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Vì vậy, gia đình Việt Nam cũng đang chuyển mình mạnh mẽ về quy mô, chức năng, quan hệ và hệ giá trị, vừa thích ứng với bối cảnh mới với những cơ hội mới, vừa đối diện với nhiều thách thức chưa từng có. 

Bên cạnh những vấn đề gia đình còn tồn tại như: bạo lực gia đình, bất bình đẳng giới trong phân công lao động, khoảng cách thế hệ, áp lực kinh tế - việc làm… gia đình Việt Nam cũng đang đối mặt với những thách thức mới mang tính cấu trúc. 

Quy mô gia đình thu nhỏ trong khi tốc độ già hóa nhanh làm gia tăng áp lực chăm sóc và an sinh. Chuyển đổi số và môi trường trực tuyến làm thay đổi cách giao tiếp, tiềm ẩn nguy cơ suy giảm gắn kết gia đình và lệch chuẩn giá trị. Di cư và đô thị hóa khiến gia đình ngày càng phân tán, giảm sự kết nối trực tiếp giữa các thành viên. Cùng với đó, xu hướng cá nhân hóa làm gia tăng khác biệt, thậm chí xung đột thế hệ và làm suy yếu các ràng buộc truyền thống. 

GS.TS Lê Văn Lợi khẳng định: “Một quốc gia không thể thịnh vượng nếu những tế bào của nó đang yếu đi. Vì thế, những biến đổi này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái định hình vai trò của gia đình và đổi mới chính sách, nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về gia đình để gia đình thích ứng hiệu quả với bối cảnh mới”.

GS.TS Lê Văn Lợi đánh giá cao sự phối hợp chặt chẽ giữa Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) và Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) trong việc tổ chức Hội thảo. Đồng thời, ông tin tưởng Hội thảo sẽ mang lại những luận cứ sâu sắc, thiết thực cho việc hoàn thiện chính sách về gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của gia đình trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thuỷ khẳng định: “Sự bền vững của gia đình có quan hệ trực tiếp với sự bền vững của xã hội; chất lượng của gia đình có ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng nguồn nhân lực và tương lai phát triển của đất nước”.

Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thuỷ, trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, gia đình Việt Nam đang đứng trước những thay đổi có tính bước ngoặt. 

Những biến đổi về cơ cấu dân số, mô hình cư trú, phương thức lao động, điều kiện sống, môi trường truyền thông và hệ giá trị xã hội đang tác động sâu sắc đến đời sống gia đình. Những biến đổi này phản ánh xu thế phát triển tất yếu, không chỉ làm thay đổi hình thức tổ chức gia đình mà còn tác động trực tiếp đến việc thực hiện các chức năng cốt lõi của gia đình như giáo dục, chăm sóc, bảo vệ, gắn kết các thế hệ và lưu giữ bản sắc văn hóa...

Nhiều vấn đề mới đang đặt ra như: Già hóa dân số; mức sinh thấp tại nhiều địa phương; áp lực cân bằng giữa công việc và gia đình; sự gia tăng ly hôn; tăng khoảng cách thế hệ và những khác biệt về giá trị, lối sống; sự suy giảm tương tác trực tiếp giữa các thành viên trong gia đình; tác động của môi trường số đối với các mối quan hệ gia đình và quá trình hình thành nhân cách của trẻ…

Từ góc độ quản lý nhà nước, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là ứng phó với những thay đổi đang diễn ra, mà quan trọng hơn là nhận diện đúng xu hướng phát triển của gia đình Việt Nam. Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy đề nghị các nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu tập trung thảo luận 4 nhóm vấn đề trọng tâm nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác hoạch định chính sách về gia đình. 

Trong đó, cần nhận diện đầy đủ những biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kì, làm rõ tác động của công nghiệp hóa, đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Hội thảo cũng cần phân tích ảnh hưởng của các xu hướng này đối với chức năng gia đình, sự phát triển con người, gắn kết xã hội và việc bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc. 

Bên cạnh đó, Hội thảo cần dự báo những thách thức mới mà gia đình Việt Nam sẽ đối mặt trong thời gian tới, đồng thời đề xuất các giải pháp xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, góp phần phát triển con người toàn diện trong giai đoạn mới.

Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy tin tưởng Hội thảo sẽ cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng, góp phần hoàn thiện chính sách về gia đình, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Hội thảo đã nhận được nhiều tham luận tâm huyết từ các nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu, tập trung vào những vấn đề nổi bật của gia đình Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Các đại biểu được lắng nghe nhiều tham luận chuyên sâu như: Xu hướng gia đình một số nước trong 60 năm (1956 - 2025) và bài học với Việt Nam để phát triển gia đình và con người bền vững thế kỉ XXI; Chính sách gia đình vì mục tiêu phát triển bền vững ở Việt Nam; Di cư và biến đổi gia đình ở Việt Nam trong bối cảnh xã hội chuyển đổi; Già hóa dân số ở Việt Nam và những vấn đề đặt ra đối với gia đình trong chăm sóc người cao tuổi...

Tại Hội thảo, các chuyên gia nhận định, gia đình Việt Nam đang đứng trước nhiều biến đổi sâu sắc trong bối cảnh hiện đại, vừa có thêm cơ hội phát triển, vừa đối mặt với không ít thách thức mới. Dù mô hình và quan hệ gia đình thay đổi theo thời gian, gia đình vẫn giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành nhân cách, giáo dục đạo đức, gìn giữ bản sắc văn hóa và phát triển nguồn nhân lực cho đất nước.

Theo các chuyên gia, xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh đặt trong chiến lược phát triển con người và phát triển bền vững quốc gia là điều cần thiết.

Bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, cần tăng cường truyền thông, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng làm cha mẹ, thúc đẩy bình đẳng giới, chăm sóc người cao tuổi và bảo vệ trẻ em... Đồng thời, cần chủ động thích ứng với già hóa dân số, tác động của môi trường số và những biến đổi xã hội để củng cố sự gắn kết, phát huy giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam.