Về vùng cao Tuyên Quang nghe thổ cẩm kể câu chuyện văn hoá

VHO - Từ những sợi vải mộc mạc, người Tày, Dao Tiền ở vùng cao Tuyên Quang miệt mài dệt nên những tấm thổ cẩm lưu trữ màu sắc văn hóa dân tộc qua nhiều thế hệ.

Tại vùng cao Na Hang, tỉnh Tuyên Quang nghề dệt thổ cẩm vẫn hiện diện trong đời sống, những người phụ nữ dân tộc Tày, Dao Tiền miệt mài bên khung cửi tỉ mỉ tạo nên từng tấm vải mang dấu ấn riêng.

Mỗi tấm thổ cẩm không chỉ phục vụ may mặc mà còn là kết tinh của sự khéo léo, kinh nghiệm và quan niệm thẩm mỹ được đồng bào gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. 

Để tạo nên một tấm vải thổ cẩm đẹp, người thợ phải tỉ mỉ, trau chuốt qua nhiều công đoạn từ chuẩn bị nguyên liệu, xử lý sợi đến dệt, nhuộm màu và chạm khắc từng hoa văn.

Mọi thứ bắt đầu từ việc trồng cây bông, cây lanh trên những vùng nương riêng, mỗi loại cây có chất liệu khác nhau, việc lựa chọn nguyên liệu quyết định độ bền và đặc tính của tấm vải.

Nếu sử dụng bông, người dân gieo trồng, chăm sóc cây đến khi quả chín, sau đó thu hoạch và tách lấy phần xơ. Xơ bông được làm sạch, kéo thành sợi rồi se chắc để phục vụ công đoạn dệt.

Với nguyên liệu lanh, thân cây sau thu hoạch cần được xử lý để tách lấy phần xơ. Người thợ tiếp tục làm mềm, chải và nối các sợi thành những đoạn dài, bảo đảm độ dai trước khi đưa vào khung dệt.

Sau khi có sợi, người thợ tiến hành xử lý để sợi sạch, đều và phù hợp với quá trình dệt. Tùy nguyên liệu và kỹ thuật của từng cộng đồng, các bước chuẩn bị có thể khác nhau, nhưng đều cần sự kiên nhẫn.

Trước khi bắt đầu dệt, người thợ phải sắp xếp thành hệ sợi dọc, sợi ngang và điều chỉnh độ căng, khoảng cách, thứ tự các sợi để tạo liên kết chặt chẽ giúp mặt vải đều và hạn chế lỗi.

Trên khung cửi, người thợ phối hợp nhịp nhàng giữa việc nâng, hạ sợi dọc và luồn sợi ngang. Từng thao tác được lặp lại liên tục, tạo nên mặt vải có kết cấu chắc chắn và đều đặn.

Đây là công đoạn đòi hỏi sự tập trung và kỹ thuật cao bởi chỉ một sai lệch nhỏ trong quá trình dệt cũng có thể ảnh hưởng đến độ đều, hình dáng và chất lượng của tấm vải.

Sau đó, tấm vải được tiếp tục trải qua các công đoạn tạo hình, nhuộm màu và chạm khắc những hoa văn, đây chính là yếu tố làm nên linh hồn của tấm vải.

Trong kỹ thuật truyền thống của người Dao Tiền, nhuộm chàm và in sáp ong là công đoạn tạo nên nét đặc trưng cho trang phục, mỗi thao tác đòi hỏi sự khéo léo để màu sắc và hoa văn đạt hiệu quả mong muốn.

Đối với kỹ thuật in sáp ong, người thợ làm nóng sáp rồi dùng dụng cụ chuyên dụng để vẽ trực tiếp lên mặt vải. Những đường nét được vẽ thủ công cần chính xác để họa tiết không bị lệch hoặc mất cân đối.

Sau khi hoàn thành phần hoa văn, tấm vải mới được đưa đi nhuộm màu, những phần đã phủ sáp ong sẽ không bắt màu, tạo nên các họa tiết nổi bật trên nền vải chàm.

Song người thợ chọn vị trí, màu chỉ và cách bố trí hoa văn để tạo nên những họa tiết tinh xảo, đó có thể là hình ảnh núi rừng, dòng nước, cây cối hay những biểu tượng gắn liền với tín ngưỡng và văn hóa bản địa.

Trong toàn bộ quy trình, kỹ thuật vẽ sáp ong được xem là một trong những công đoạn khó nhất quyết định độ tinh xảo của hoa văn cũng như vẻ đẹp thành phẩm.

Từ những tấm vải được dệt và trang trí thủ công, người làm nghề sáng tạo nhiều sản phẩm đa dạng, trong đó có trang phục truyền thống, các mặt hàng thủ công và quà lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa.

Những chiếc túi xách, khăn tay hay gấu bông từ vải thổ cẩm vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng, vừa mang màu sắc và họa tiết đặc trưng giúp chất liệu truyền thống tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn.

Giá trị của thổ cẩm không chỉ nằm ở chất liệu mà còn được gửi gắm qua từng hoa văn, phản ánh ký ức, tập quán sinh hoạt và quan niệm về cuộc sống của đồng bào qua nhiều thế hệ.

Từ xưa đến nay, người Tày, Dao Tiền vẫn giữ thói quen tự may cho mình những bộ trang phục truyền thống vừa để nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn dân tộc vừa để quảng bá văn hóa bản địa đến với du khách.