Đổng Thành Danh và hành trình giữ gìn di sản Chăm

VHO - Từ những bài nhạc lễ, trang thư tịch cổ đến văn khắc Champa trên bia đá, Đổng Thành Danh bền bỉ nghiên cứu, số hóa và lưu giữ những giá trị văn hóa Chăm. Với anh, ứng dụng công nghệ không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận di sản mà còn góp phần trao truyền kho tàng tri thức của cha ông cho các thế hệ sau.

Tốt nghiệp Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM năm 2015, Danh tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu văn hóa Chăm tại Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm giai đoạn 2016-2025.

Năm 2022, anh hoàn thành chương trình thạc sĩ Lịch sử tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế. Phía sau những tấm bằng ấy là nhiều năm điền dã, gặp gỡ nghệ nhân, tìm đến từng gia đình và kiên trì lần theo những dấu vết văn hóa còn được lưu giữ trong cộng đồng.

Gìn giữ tiếng nhạc, lời ca và tri thức trong thư tịch cổ

Với văn hóa Chăm, nhiều giá trị không chỉ nằm trong sách vở mà còn được lưu truyền qua trí nhớ, giọng hát và đôi tay của các nghệ nhân. Một bài nhạc lễ, một câu khấn hay một trường ca có thể được gìn giữ qua nhiều thế hệ, nhưng cũng đứng trước nguy cơ mai một khi người nắm giữ qua đời mà chưa kịp truyền lại cho lớp trẻ.

Nhận thức rõ điều đó, Đổng Thành Danh dành nhiều tâm sức ghi âm, ghi hình và số hóa các loại hình di sản văn hóa phi vật thể.

Trong quá trình nghiên cứu, anh đã thu âm, ghi hình hơn 100 bài nhạc lễ Chăm gắn với các chức sắc như Kadhar, Mưduen, cùng những bài bản tiết tấu của trống Ginang.

Không dừng lại ở việc lưu giữ âm thanh, anh còn cùng các cộng sự ghi hình nghệ nhân diễn xướng trường ca Ariya, thực hiện phiên âm và đưa tư liệu lên các nền tảng số để nhiều người có thể tiếp cận.

Công việc ấy đòi hỏi sự kiên trì và cẩn trọng. Bởi với di sản âm nhạc truyền thống, ghi lại tiếng hát mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng còn nằm ở việc bảo tồn cách diễn xướng, nhịp điệu, lời ca và bối cảnh văn hóa gắn với mỗi bài bản.

Những tư liệu được lưu giữ hôm nay sẽ trở thành nguồn tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, đồng thời giúp thế hệ trẻ có cơ hội nghe lại, tìm hiểu và thêm gắn bó với di sản của dân tộc mình.

Song song với việc gìn giữ di sản âm nhạc, Đổng Thành Danh còn dành nhiều thời gian tìm hiểu các nguồn thư tịch cổ Chăm. Đây là kho tư liệu quan trọng giúp khám phá lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng, nhưng nhiều bản kinh sách, tài liệu viết tay trên giấy bản, giấy craft hay lá buông vẫn được lưu giữ trong các gia đình, dòng họ và chưa có nhiều điều kiện tiếp cận, nghiên cứu rộng rãi.

Trong giai đoạn 2017-2018, Danh đến nhiều làng Chăm, gặp gỡ từng gia đình, dòng họ để kiểm kê, tìm hiểu hiện trạng các bộ sưu tập tư liệu cổ.

Từ năm 2022 - 2025, anh tiếp tục tham gia số hóa những tài liệu này bằng cách quét, chụp ở độ phân giải cao, kết hợp phiên âm, dịch nghĩa và lưu trữ dữ liệu.

Kết quả, hơn 200 bộ tài liệu với khoảng 3.000 trang thư tịch cổ Chăm đã được số hóa. Đằng sau những con số ấy là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, bởi mỗi trang viết cổ không chỉ có giá trị về nội dung mà còn lưu giữ dấu ấn của chữ viết, cách ghi chép và thời gian.

Khi được lưu trữ trên không gian số, các tư liệu có thêm cơ hội được bảo vệ trước nguy cơ hư hỏng, đồng thời thuận lợi hơn cho việc tra cứu, đối chiếu và nghiên cứu lâu dài.

Quá trình này còn góp phần kết nối nguồn tư liệu do các gia đình, dòng họ lưu giữ với hoạt động nghiên cứu chuyên sâu. Di sản không còn chỉ nằm trong những tập giấy cũ mà từng bước trở thành nguồn tri thức có thể tiếp cận và khai thác một cách có hệ thống.

Đưa văn khắc Champa đến gần hơn với công nghệ số

Một hướng nghiên cứu khác mà Đổng Thành Danh theo đuổi là khảo sát, ghi chép và số hóa văn khắc Champa trên bia đá.

Những dòng chữ cổ còn lại tại các di tích là nguồn sử liệu quan trọng, giúp giải mã nhiều vấn đề về lịch sử, văn hóa và đời sống của cư dân Champa xưa. Tuy nhiên, không ít bia ký nằm ở những nơi có địa hình hiểm trở, bề mặt đá bị bào mòn, khiến việc tiếp cận và đọc văn bản gặp nhiều khó khăn.

Tại các địa điểm như Hố Nhi, Phước Hà, Đá Nẻ, Cà Đú… công việc khảo sát đòi hỏi người nghiên cứu phải trực tiếp đến hiện trường, quan sát từng chi tiết và thực hiện dập thác bản cẩn thận để ghi lại những ký tự còn lưu dấu trên đá.

Với những nét chữ đã mờ theo thời gian, sự kiên nhẫn và chính xác là yêu cầu không thể thiếu.

Bên cạnh phương pháp truyền thống, Danh cùng các cộng sự còn ứng dụng công nghệ quét 3D để tái tạo hình dạng bia đá, xây dựng mô hình tương tác 360 độ và triển khai tư liệu thực tế ảo VR360 tại một số điểm di tích tiêu biểu.

Nhờ đó, nhóm nghiên cứu có thể quan sát hiện vật từ nhiều góc độ, điều chỉnh ánh sáng trên mô hình để hỗ trợ nhận diện những nét chữ khó đọc, đồng thời tiếp cận tư liệu mà không phải thường xuyên tác động trực tiếp lên hiện vật.

Sự kết hợp giữa nghiên cứu thực địa và công nghệ số cho thấy bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những gì còn lại, mà còn là tìm cách lưu giữ chúng một cách khoa học, tạo điều kiện để nhiều người tiếp cận và tiếp tục giải mã những giá trị còn ẩn chứa bên trong.

Với Đổng Thành Danh, mỗi bản nhạc được ghi lại, mỗi trang thư tịch được số hóa hay mỗi dòng văn khắc được tái hiện đều góp phần lưu giữ một phần ký ức văn hóa Chăm.

Bằng sự kiên trì của người làm nghiên cứu và việc ứng dụng công nghệ số, anh đang từng bước mở rộng cơ hội tiếp cận di sản, góp phần gìn giữ những giá trị của quá khứ cho các thế hệ hôm nay và mai sau.