Mâm gỗ Chăm - Gửi hồn văn hóa qua từng nét chạm

VHO - Không chỉ là vật dụng dùng trong nghi lễ tín ngưỡng, mâm gỗ (Salao takai) của đồng bào Chăm ở Khánh Hòa còn kết tinh những giá trị văn hóa, niềm tin và sự khéo léo của người thợ. Qua từng đường nét chạm khắc, nghề làm mâm gỗ góp phần lưu giữ bản sắc truyền thống, nhưng cũng đứng trước yêu cầu cần được trao truyền và bảo tồn bền vững.

Vật thiêng trong đời sống tín ngưỡng

Ở các làng Chăm tại Khánh Hòa, mỗi khi đến mùa lễ, những chiếc mâm gỗ lại được lau chùi, chuẩn bị cẩn thận. Theo tiếng Chăm, mâm gỗ được gọi là “Salao takai”, là vật dụng chuyên dùng trong các nghi lễ dâng cúng thần linh, tổ tiên.

Mỗi chiếc mâm được bày biện trang trọng không chỉ thể hiện lòng thành kính mà còn phản ánh sự trân trọng những giá trị văn hóa, tín ngưỡng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Mâm gỗ hiện diện trong nhiều nghi lễ quan trọng của đồng bào Chăm như Katê, Ramưwan, lễ cúng đền tháp, lễ Rija, tang lễ và các nghi thức truyền thống khác.

Trên mâm, lá chuối, hoa tươi, trầu cau, bánh trái… được sắp xếp cân đối, hài hòa. Công việc này thường do những phụ nữ lớn tuổi đảm nhận, bởi họ am hiểu lễ nghi và có kinh nghiệm trong việc bày biện lễ vật.

Không đơn thuần là sắp xếp cho đẹp mắt, mỗi mâm lễ còn gửi gắm mong ước về cuộc sống đủ đầy, bình an và phúc lành cho gia đình, dòng tộc.

Để làm nên một chiếc mâm gỗ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ tạo đế, làm chân, ghép mặt mâm đến sơn phủ và vẽ hoa văn. Mỗi khâu đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác và kiên nhẫn.

Đặc biệt, những hoa văn truyền thống trên mặt mâm như biểu tượng âm dương, lá đề cùng các họa tiết trang trí quen thuộc không chỉ tạo nên vẻ đẹp riêng mà còn thể hiện quan niệm về sự hài hòa, cân bằng và ước vọng tốt lành của cộng đồng.

Phó Cả sư Nại Cao Liêm, một trong số ít người còn gắn bó với nghề làm mâm gỗ truyền thống tại xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa chia sẻ: “Mâm gỗ được đồng bào Chăm sử dụng trong các lễ nghi như đám tang, lễ Rija và nhiều nghi lễ khác. Trong đời sống tâm linh, tín ngưỡng của đồng bào Chăm không bao giờ mai một mâm gỗ này. Nghi lễ nào cũng cần có mâm lễ.

Để nghiên cứu làm được mâm gỗ cũng rất lâu, khó khăn lắm. Mình nghiên cứu làm được, mình muốn làm để giữ gìn nghề truyền thống của người Chăm mình. Người Chăm ngày xưa giờ làm thế nào thì mình giữ làm như vậy”.

Trước đây, các công đoạn chế tác đều được thực hiện thủ công. Người thợ sử dụng đục, dao, giấy nhám để gọt giũa từng chi tiết, đặc biệt là phần chân mâm và hoa văn trang trí.

Ngày nay, một số công đoạn đã có sự hỗ trợ của máy tiện, giúp sản phẩm có đường nét đều đặn hơn. Tuy nhiên, máy móc chỉ hỗ trợ kỹ thuật, còn sự cân đối, tinh tế và vẻ trang nghiêm của chiếc mâm vẫn phụ thuộc vào đôi tay, kinh nghiệm và sự cẩn trọng của người thợ.

Bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hình dáng, tỷ lệ và tính thẩm mỹ của sản phẩm. Với người làm nghề, mỗi chiếc mâm hoàn thiện không chỉ đáp ứng yêu cầu sử dụng trong nghi lễ mà còn phải giữ được những đặc trưng vốn có của mâm gỗ truyền thống Chăm.

Trao truyền để nghề không mai một

Trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào Chăm, mâm gỗ không đơn thuần là vật dụng phục vụ nghi lễ mà còn gắn với nếp sống, ký ức và bản sắc cộng đồng.

Qua nhiều thế hệ, cách chế tác, sử dụng và gìn giữ mâm gỗ được trao truyền trong đời sống thường ngày, gắn với quá trình thực hành các nghi lễ truyền thống.

Tuy nhiên, việc truyền dạy nghề làm mâm gỗ hiện chưa hình thành các lớp đào tạo bài bản, chính thức. Việc trao truyền chủ yếu diễn ra trong cộng đồng, thông qua sự hướng dẫn của các chức sắc có kinh nghiệm đối với lớp trẻ.

Nội dung truyền dạy không chỉ gồm kỹ thuật chế tác mà còn có cách sử dụng mâm trong từng nghi lễ, ý nghĩa của các hoa văn và những giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn với vật dụng này.

Sự truyền nối âm thầm ấy đã góp phần giúp mâm gỗ tiếp tục hiện diện trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào Chăm. Dẫu vậy, khi nghề vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của một số người am hiểu, việc xây dựng các hình thức truyền dạy phù hợp để thế hệ trẻ tiếp cận, học hỏi và tiếp nối là yêu cầu cần được quan tâm.

Bởi với người Chăm, giá trị của chiếc mâm không chỉ nằm ở hình thức hay kỹ thuật chế tác mà còn ở ý nghĩa tinh thần được gửi gắm trong từng đường nét.

Mỗi hoa văn, mỗi chi tiết đều gắn với sự thành kính và ý thức gìn giữ truyền thống. Chiếc mâm hoàn thiện vì thế không chỉ là nơi đặt lễ vật mà còn là sản phẩm kết tinh bàn tay khéo léo, niềm tin và tâm hồn của người làm ra nó.

Theo Thạc sĩ Bá Minh Truyền, Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa, để bảo tồn nghề làm mâm gỗ truyền thống cần có chính sách hỗ trợ nghệ nhân duy trì nghề, đồng thời xây dựng chương trình truyền dạy để thế hệ trẻ có điều kiện học tập, tiếp nối.

Giữ nghề làm mâm gỗ Chăm vì thế không chỉ là bảo tồn một nghề thủ công mà còn là gìn giữ một phần di sản văn hóa của cộng đồng.

Sự quan tâm, hỗ trợ thiết thực cùng những hoạt động trao truyền phù hợp sẽ góp phần để những giá trị kết tinh trong từng chiếc mâm tiếp tục được gìn giữ, hiện diện trong đời sống hôm nay và mai sau.