Người Thái trắng giữ mạch nguồn di sản bên dòng Đà Giang

VHO - Bên dòng Đà Giang, người Thái trắng ở Mường Lay, tỉnh Điện Biên, vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống qua trang phục, nhạc cụ, lễ hội và phong tục tập quán. Những lớp truyền dạy nghề làm trang phục truyền thống và chế tác đàn tính (tính tẩu) đang góp phần trao truyền kỹ năng thủ công, để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống và được thế hệ trẻ nối dài.

Gìn giữ bản sắc văn hóa Thái trắng

Ông Lù Văn Ánh, Phó Chủ tịch UBND phường Mường Lay cho biết, sau sắp xếp đơn vị hành chính, phường là nơi sinh sống của 9 dân tộc anh em, trong đó người Thái, ngành Thái trắng, chiếm hơn 73% dân số.

Nằm tại nơi sông Nậm Na nhập vào sông Đà, cùng dòng suối Nậm Lay, Mường Lay sở hữu không gian văn hóa đa dạng với nhiều phong tục, tập quán và sinh hoạt cộng đồng được lưu truyền qua các thế hệ.

Từ tiếng nói, điệu múa và trò chơi dân gian đến phong tục cưới hỏi, tang ma, ẩm thực, trang phục, trang sức, kiến trúc nhà sàn và nhạc cụ truyền thống, các giá trị văn hóa vẫn gắn bó với đời sống người dân. Những nét đặc trưng ấy không chỉ phản ánh nếp sinh hoạt mà còn góp phần tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng người Thái trắng ở vùng Tây Bắc.

Bên cạnh đó, Mường Lay là địa phương đồng sở hữu hai di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, gồm “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái” và “Nghệ thuật Xòe Thái”. Địa phương cũng được ghi nhận là nơi có mật độ nhà sàn truyền thống của người Thái, ngành Thái trắng, nhiều nhất Việt Nam.

Trong đời sống tinh thần của cộng đồng, lễ hội Kin Pang Then, các làn điệu Then cổ, nghệ thuật Xòe Thái và lễ hội đua thuyền đuôi én góp phần duy trì không gian văn hóa đặc trưng. Những trò chơi dân gian như tó má lẹ, đi cà kheo, ném còn, bắn nỏ cũng được tổ chức, tạo cơ hội để người dân, nhất là thế hệ trẻ, tìm hiểu và tiếp nối phong tục, truyền thống của dân tộc mình.

Ông Lù Văn Ánh cho biết, những năm qua, cấp ủy, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của các dân tộc trên địa bàn.

Việc phục dựng lễ hội, gìn giữ phong tục tốt đẹp và phát huy nghệ thuật dân gian được chú trọng, từng bước gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, xã hội và du lịch.

Trong đó, nghề thủ công truyền thống là một phần quan trọng của di sản. Trang phục truyền thống thể hiện kỹ thuật thủ công và thẩm mỹ dân tộc; đàn tính gắn với đời sống văn hóa, nghệ thuật của người Thái.

Những kỹ năng làm trang phục, chế tác nhạc cụ được trao truyền qua nhiều thế hệ cần tiếp tục được duy trì để các giá trị văn hóa không chỉ hiện diện trong ký ức mà còn được thực hành trong đời sống hôm nay.

Trao truyền nghề truyền thống cho thế hệ trẻ

Nhằm phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người Thái trắng, tại bản Quan Chiêng, Bảo tàng Điện Biên Phủ phối hợp với UBND phường Mường Lay tổ chức hai lớp truyền dạy nghề làm trang phục truyền thống và chế tác đàn tính (tính tẩu).

Ông Đặng Trọng Hà, Phó Giám đốc Bảo tàng Điện Biên Phủ cho biết, hoạt động được triển khai trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 – 2035, giai đoạn I từ năm 2025 đến năm 2030, với sự phối hợp của UBND phường Mường Lay.

Lớp truyền dạy nghề làm trang phục truyền thống diễn ra từ ngày 27.10 đến 10.11, với sự tham gia của 3 nghệ nhân và 20 học viên nữ trong độ tuổi từ 15 đến 50. Học viên được hướng dẫn các công đoạn từ chuẩn bị nguyên liệu, đo và cắt vải đến thêu hoa văn, khâu, chắp ghép vải màu và hoàn thiện trang phục.

Thông qua quá trình thực hành trực tiếp, học viên từng bước tiếp nhận kỹ thuật làm trang phục truyền thống, hiểu rõ hơn sự tỉ mỉ trong từng công đoạn tạo ra sản phẩm. Việc học nghề từ nghệ nhân giúp những kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ tiếp tục được truyền dạy trong cộng đồng.

Lớp chế tác đàn tính diễn ra từ ngày 27.10 đến 5.11, với sự hướng dẫn của 2 nghệ nhân cho 20 học viên nam trong độ tuổi từ 15 đến 50. Nội dung tập trung vào các công đoạn chế tác nhạc cụ, từ chuẩn bị nguyên liệu, làm cần đàn, tạo bầu đàn, khoét lỗ, bịt mặt đàn đến hoàn thiện sản phẩm.

Nếu nghề làm trang phục góp phần lưu giữ nét đặc trưng trong văn hóa mặc, thì nghề chế tác đàn tính giúp duy trì kỹ năng làm ra nhạc cụ gắn với đời sống văn hóa, nghệ thuật của người Thái trắng. Hai lớp truyền dạy tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận kỹ thuật thủ công, đồng thời hiểu hơn những giá trị văn hóa được lưu giữ trong từng sản phẩm truyền thống.

Bên cạnh hoạt động truyền dạy, Bảo tàng Điện Biên Phủ còn ghi hình, chụp ảnh quá trình thực hành để lưu giữ tư liệu phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị nghề thủ công truyền thống.

Theo ông Đặng Trọng Hà, việc kết nối nghệ nhân với thế hệ trẻ góp phần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong gìn giữ di sản. Từ những đường kim, mũi chỉ trên trang phục truyền thống đến từng công đoạn chế tác đàn tính, tri thức dân gian được tiếp nối qua thực hành và sự tham gia của người dân.

Đây cũng là cách để người Thái trắng ở Mường Lay tiếp tục gìn giữ bản sắc văn hóa, trao truyền những giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ bên dòng Đà Giang.