“Tên xưa gọi nhớ” tìm về nguồn gốc 168 địa danh của TP.HCM

VHO - NXB Tổng hợp TP.HCM vừa giới thiệu tác phẩm "Tên xưa gọi nhớ: Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi 168 xã, phường, đặc khu tại Thành phố Hồ Chí Minh" của hai tác giả Lê Đức Quy và Huỳnh Ái Thy.

Cuốn sách vừa được tái bản lần thứ nhất, hướng đến việc lý giải nguồn gốc, ý nghĩa lịch sử của những tên gọi được sử dụng sau khi TP.HCM sắp xếp lại các đơn vị hành chính.

Sách có định dạng bỏ túi, dày 188 trang, gồm bốn phần: Các mốc thời gian cần lưu ý; Đặc điểm hình thành các địa danh; Những điều thú vị về các địa danh; Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi.

Ở phần các mốc thời gian, tác giả khái quát những dấu mốc quan trọng từ năm 1698 đến năm 2025. Trong đó có sự kiện năm 1698 khi Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn Phúc Chu cử vào Nam kinh lược, chính thức tổ chức bộ máy hành chính vùng đất Nam Bộ.

Năm 1808, vua Gia Long đổi trấn Gia Định thành Gia Định thành, đổi 4 dinh thành 4 trấn là Phiên An, Biên Hòa, Vĩnh Thanh, Định Tường và thêm trấn Hà Tiên là 5 trấn thuộc Gia Định thành.

Năm 1862, thực dân Pháp chính thức đặt nền đô hộ ở Nam Kỳ, sau khi triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất (5.6.1862).

Năm 1976, Quốc hội quyết định đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh; và năm 2025 thực hiện sắp xếp chính quyền địa phương hai cấp, hợp nhất TP.HCM với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu thành TP.HCM.

Theo nhóm tác giả, mỗi địa danh không chỉ là một đơn vị hành chính trên bản đồ mà còn lưu giữ dấu ấn lịch sử, phản ánh quá trình mở cõi, lập làng, sinh sống của nhiều thế hệ cư dân. Tên xưa gọi nhớ là công trình sơ khảo về nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi của 168 xã, phường và đặc khu của TP.HCM sau đợt sắp xếp địa giới hành chính.

Cuốn sách cũng khái quát quá trình hình thành địa danh Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVII và phân loại theo nhiều nhóm. Có những địa danh bắt nguồn từ yếu tố tự nhiên như địa hình, sông ngòi, cây cối và sản vật đặc trưng như Sài Gòn, Hóc Môn, Dầu Tiếng…

Có tên gọi phản ánh đời sống văn hóa - xã hội như Chợ Quán, Chợ Lớn, Xóm Chiếu; có địa danh được đặt theo quê gốc của cư dân đi mở đất như Tân Bình, Phú Nhuận; một số lấy theo công trình, hạ tầng đặc trưng như Bến Thành, Thủ Thiêm, Thủ Dầu Một, Cầu Kiệu, Cầu Ông Lãnh; hoặc gắn với nhân vật, sự kiện lịch sử như Bà Điểm, Ông Lãnh, Bảy Hiền, Trừ Văn Thố…

Đáng chú ý, trong 168 xã, phường và đặc khu hiện nay có nhiều địa danh mang chữ “Bình” hoặc “An”, thể hiện ước vọng về cuộc sống bình yên, an cư của cư dân trên vùng đất mới. Dù trải qua nhiều lần chia tách, sáp nhập đơn vị hành chính, không ít tên gọi vẫn được giữ lại nhằm bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng.

Ở lần tái bản này, nhóm tác giả cho biết đã tiếp thu ý kiến của độc giả để bổ sung, chỉnh sửa một số thông tin cho chính xác hơn, đồng thời bày tỏ sự trân trọng đối với các nhà nghiên cứu, các công trình lịch sử đi trước đã tạo nền tảng tư liệu cho cuốn sách.

Theo hai tác giả, Tên xưa gọi nhớ không chỉ tổng hợp những cột mốc hình thành, biến đổi của từng địa danh mà còn lồng ghép các huyền tích, câu chuyện dân gian gắn với mỗi vùng đất.

Qua đó, cuốn sách góp phần kết nối lịch sử với ký ức cộng đồng, giúp bạn đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu hơn về nguồn gốc tên gọi của vùng đất TP.HCM và những lớp trầm tích văn hóa được lưu giữ qua từng địa danh.