Đọc nhanh liệu có hiểu sâu?

VHO - Kỷ nguyên số đang thay đổi mạnh mẽ cách giới trẻ đọc và tiếp nhận tri thức. Từ những trang sách in đến màn hình điện tử, từ các công trình chuyên sâu đến những nội dung ngắn gọn trên nền tảng số, việc đọc trở nên linh hoạt và tiện lợi hơn bao giờ hết.

 Chỉ với một cú chạm, ai cũng có thể tiếp cận khối lượng thông tin khổng lồ, đa dạng về hình thức lẫn nội dung. Tuy nhiên, chính sự phong phú ấy cũng đặt ra không ít băn khoăn về câu chuyện đọc nhanh và đọc sâu.

Ưu tiên sự tiện lợi

Trong bối cảnh giới trẻ ngày càng quen với cách tiếp nhận thông tin ngắn, nhanh và tiện lợi, việc gắn phát triển văn hóa đọc với ứng dụng công nghệ đang trở thành xu hướng tất yếu. Theo bà Đoàn Quỳnh Dung, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL), công nghệ thông tin giữ vai trò ngày càng quan trọng, nhưng cần được khai thác hợp lý để hỗ trợ bạn đọc, đặc biệt là trẻ em, đến với sách hiệu quả hơn, làm giàu nội dung tiếp cận mà vẫn gìn giữ được giá trị cốt lõi của văn hóa đọc.

Đoạt giải Khuyến khích tại cuộc thi AI kể chuyện trong khuôn khổ Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026 vừa qua, bạn Đỗ Thị Mai Chinh (sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN) chia sẻ một góc nhìn rất gần gũi từ chính trải nghiệm của mình và bạn bè. Theo Chinh, nhiều bạn trẻ hiện nay đã bắt đầu tận dụng AI như một “trợ lý đọc sách”, giúp rút ngắn thời gian nhưng vẫn nắm bắt đầy đủ nội dung và giá trị cốt lõi của tác phẩm.

Từ trải nghiệm thực tế, Chinh kể lại việc cùng hai người bạn trong nhóm đã sử dụng AI để tóm tắt cuốn Không bao giờ thất bại, tất cả chỉ là thử thách” - cuốn tự truyện của Chung Ju Yung, nhà sáng lập tập đoàn Hyundai. Cùng với bản tóm tắt, nhóm tiếp tục dùng AI để chuyển thể nội dung thành video ngắn, sinh động và dễ tiếp cận hơn. Với cách làm này, nhóm không chỉ đọc sách theo cách mới mà còn mong muốn truyền cảm hứng để nhiều bạn trẻ khác mạnh dạn ứng dụng công nghệ, góp phần lan tỏa giá trị của sách và nuôi dưỡng văn hóa đọc trong cộng đồng.

Tranh thủ giờ nghỉ trưa để nghe audiobook cuốn Bốn thỏa ước của Don Miguel Ruiz, anh Phạm Lê Hiếu (28 tuổi), chuyên viên Phòng Đào tạo, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam cho biết, công việc bận rộn khiến anh khó duy trì thói quen đọc sách giấy như trước. Thay vào đó, sách nói trở thành lựa chọn phù hợp hơn với lịch trình hằng ngày. Theo anh, dù không ghi nhớ trọn vẹn mọi nội dung, việc tiếp cận tri thức theo cách linh hoạt, thuận tiện vẫn giúp bản thân duy trì thói quen đọc và tận dụng được lợi thế của công nghệ. “Có hôm đang nghe đến đoạn hay thì phải dừng lại vì vào làm, chiều về lại mở tiếp. Mỗi ngày góp nhặt một chút, lâu dần vẫn thấy mình đi được khá xa với cuốn sách này”, anh nói.

Chọn lọc cách đọc giữa “biển” thông tin

Có thể thấy, nhu cầu đọc sách trong giới trẻ đang tăng lên, phản ánh sự quan tâm ngày càng rõ hơn đối với tri thức. Nhà văn Đức Anh, Giám đốc truyền thông thương hiệu sách ngoại văn Inbook cho rằng, giá trị lâu bền của việc đọc nằm ở khả năng mở rộng trải nghiệm sống của con người.

Mỗi người chỉ có một quỹ thời gian và không gian hữu hạn để đi, để sống, để va chạm với đời thực, trong khi sách giúp người đọc bước ra ngoài những giới hạn ấy, đi tới nhiều vùng đất, nhiều số phận và nhiều lát cắt mà họ khó có điều kiện trực tiếp trải nghiệm. Đó cũng là một trong những ý nghĩa sâu xa khiến việc đọc luôn giữ được sức sống lâu bền.

Nhà văn Đức Anh nhận định, điều kiện tiếp cận sách hiện nay cũng đã thay đổi rõ rệt. Nguồn tài liệu ngày càng phong phú, đặc biệt là sự xuất hiện ngày một nhiều của sách ngoại văn, mở thêm lựa chọn cho bạn đọc, nhất là người trẻ. Từ thực tế đó có thể thấy, khả năng tiếp cận tri thức hôm nay không còn bó hẹp trong những kênh quen thuộc như trước, mà đang được mở rộng theo hướng chủ động, linh hoạt hơn.

Đáng chú ý, nhu cầu phát triển bản thân đang trở thành động lực rõ nét thúc đẩy giới trẻ đến với sách. Việc đọc không còn mang tính ngẫu hứng, mà ngày càng hướng vào những nội dung có thể hỗ trợ trực tiếp cho quá trình tích lũy tri thức, rèn luyện kỹ năng, mở rộng tư duy và nâng cao năng lực thích ứng.

Từ sách kinh tế, văn hóa, quản trị đến kỹ năng mềm, sách đang dần được xem như một kênh tự học hiệu quả, góp phần hoàn thiện bản thân và tạo thêm lợi thế trong học tập, nghề nghiệp. Theo nhà văn Đức Anh, với những bạn trẻ chưa biết nên bắt đầu từ đâu, văn học, đặc biệt là văn học kinh điển, là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Có thể thấy, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và sự phong phú của các loại hình nội dung đang làm thay đổi rõ rệt thói quen đọc cũng như cách tiếp cận tri thức của giới trẻ. Từ đây, ngày càng nhiều người đặt ra câu hỏi: Nên đọc thế nào để việc đọc thực sự phát huy hiệu quả?

TS Đỗ Anh Đức, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN cho rằng, đọc nhanh và đọc sâu không nên bị đặt trong thế đối lập, bởi chúng có thể bổ sung cho nhau nếu được sử dụng đúng lúc, đúng mục đích. Trong công việc, yêu cầu xử lý thông tin nhanh khiến người đọc cần nắm bắt vấn đề kịp thời. Còn trong nhịp sống thường ngày, đọc chậm, đọc kỹ lại cần thiết để mỗi người có khoảng lắng suy tư, chiêm nghiệm và nhìn sâu hơn vào chính mình.

“Đọc sách chính là cách nuôi dưỡng trí tuệ. Nếu thiếu việc đọc, tư duy cũng khó có điều kiện phát triển đầy đủ vì không được bổ sung nguồn dưỡng chất cần thiết. Nhưng đọc để tiếp nhận kiến thức mới chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là biết biến những điều đã đọc thành trải nghiệm, thành trao đổi, tương tác hoặc sáng tạo theo cách của riêng mình. Khi ấy, tri thức mới thực sự phát huy giá trị và trở thành một phần trong năng lực của mỗi người”, TS Đỗ Anh Đức chia sẻ.

Giữa dòng chảy thông tin nhiều chiều, đọc có chọn lọc, đọc sâu và biết chuyển hóa tri thức là những yếu tố có ý nghĩa quyết định. Khi thói quen đọc được nuôi dưỡng đúng hướng, sách sẽ trở thành điểm tựa để người trẻ mở rộng hiểu biết, rèn tư duy, bồi đắp bản lĩnh và tăng năng lực thích ứng trước những đổi thay không ngừng của đời sống.