Chuyển đổi số và bài toán phát triển bền vững của ngành Xuất bản

VHO - Trong kỷ nguyên số, giá trị của ngành Xuất bản không còn giới hạn ở những cuốn sách hữu hình mà ngày càng mở rộng sang các dịch vụ và trải nghiệm tiếp nhận tri thức. Chuyển đổi số vì thế không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà còn là hành trình tái định hình mô hình xuất bản, kết nối nội dung với bạn đọc và kiến tạo hệ sinh thái tri thức đa dạng, linh hoạt.

Thay đổi tư duy, mở rộng không gian xuất bản

Chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy ngành Xuất bản đổi mới mô hình hoạt động, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng khả năng tiếp cận bạn đọc.

Không còn giới hạn ở việc chuyển nội dung từ sách in sang định dạng điện tử, quá trình này đang từng bước làm thay đổi tư duy sản xuất, phương thức phân phối và cách thức công chúng tiếp nhận tri thức.

Công nghệ số mở ra cơ hội lớn để đổi mới quy trình biên tập, xuất bản, phát hành; mở rộng thị trường, tăng cường tương tác với bạn đọc và đưa văn hóa Việt Nam lan tỏa ra thế giới.

Chuyển từ xuất bản truyền thống sang xuất bản số không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật mà còn là sự chuyển biến căn bản trong tư duy làm nghề: từ sản xuất ấn phẩm sang kiến tạo nội dung; từ xuất bản đơn tuyến sang phát triển hệ sinh thái tri thức mở; từ truyền đạt một chiều sang tăng cường tương tác giữa nhà xuất bản, tác giả và bạn đọc.

Thực tế cho thấy, chuyển đổi số trong ngành Xuất bản Việt Nam đang có những bước tiến đáng chú ý.

Theo số liệu được cung cấp, đến hết năm 2025, có 35/52 nhà xuất bản tham gia xuất bản, phát hành sách điện tử. Trong đó, sách in đạt 42.816 đầu sách với 457.689.857 bản, giảm lần lượt 1,5% về số xuất bản phẩm và 8,8% về số bản.

Trong khi đó, xuất bản phẩm điện tử đạt 5.218 đầu sách, tăng 49,3%, với khoảng 35 triệu lượt truy cập, tăng 66,7% so với năm trước.

Những con số này cho thấy xu hướng phát triển xuất bản điện tử ngày càng rõ nét, đồng thời đặt ra yêu cầu đa dạng hóa sản phẩm, đổi mới phương thức tiếp cận và lấy trải nghiệm của bạn đọc làm trọng tâm.

Công nghệ định hình sản phẩm và phương thức phát hành

TS Trần Chí Đạt, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông nhận định, chuyển đổi số đã và đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới mô hình xuất bản, giúp tối ưu hóa quy trình, tiết kiệm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Việc ứng dụng công nghệ hiện đại không chỉ giúp mở rộng khả năng sáng tạo, mà còn tạo điều kiện để sách tiếp cận bạn đọc nhanh chóng, đa dạng hơn.

Nhờ đó, ngành Xuất bản có cơ hội phát triển bền vững, bắt kịp xu thế toàn cầu và đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng cao của xã hội.

Ở khâu xuất bản, trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng để tự động hóa biên tập, kiểm tra lỗi, hỗ trợ dịch thuật và thậm chí sản xuất audiobook, giúp tối ưu hóa quy trình và nâng cao chất lượng.

Nội dung sách được lưu trữ trong kho dữ liệu số, sẵn sàng tái sử dụng và chuyển đổi sang các định dạng khác và hỗ trợ công nghệ in theo yêu cầu (POD), giảm đáng kể chi phí tồn kho.

Về phát hành, mô hình đã chuyển từ truyền thống sang trực tuyến và đa kênh, cho phép tiếp cận độc giả mọi lúc mọi nơi và đa dạng hóa sản phẩm.

Hoạt động xuất bản và phát hành từ chỗ tập trung vào sản phẩm hữu hình là sách sang hướng phát triển thành dịch vụ nội dung tri thức, trong đó giá trị cốt lõi không chỉ nằm ở vật chất, mà chủ yếu ở trải nghiệm và tiện ích mà bạn đọc được thụ hưởng.

Xu hướng này được thể hiện qua những mô hình cụ thể tại các nhà xuất bản. Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc NXB Tài nguyên - Môi trường và Bản đồ Việt Nam Lê Minh Hải cho biết, bằng nguồn lực tự thân, đơn vị đã tập trung đầu tư hạ tầng thiết bị công nghệ hiện đại, phát triển thành công nền tảng xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử, phần mềm biên tập sách đa phương tiện… Nhờ đó, năm 2019, NXB đã được cấp giấy phép hoạt động xuất bản - phát hành điện tử.

Hiện nay, NXB tập trung phát triển các xuất bản phẩm điện tử đáp ứng yêu cầu của thời kỳ chuyển đổi số và hội nhập; hoàn thiện và khai thác hiệu quả trang thương mại điện tử ebook; đẩy mạnh hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử.

Đáng chú ý, nền tảng phát hành trực tuyến Vnebook.vn không chỉ phục vụ hoạt động của NXB mà được xây dựng theo hướng mở, có khả năng hỗ trợ các đơn vị chưa đủ điều kiện đầu tư hạ tầng công nghệ, đồng thời tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân tham gia phát hành sách trực tuyến.

Trong khi đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nghiên cứu các mô hình xuất bản phẩm kết hợp công nghệ, triển khai kế hoạch xuất bản điện tử từ những sách giấy đã xuất bản và hợp tác phát triển sách giáo khoa điện tử tương tác.

Nhà xuất bản Kim Đồng cũng từng bước mở rộng hệ sinh thái số thông qua thư viện ebook, sách nói và ứng dụng đọc truyện tranh Kim Đồng Comics.

Những mô hình này cho thấy chuyển đổi số không chỉ tạo thêm phương thức phát hành mà còn mở rộng khả năng phát triển sản phẩm, đưa nội dung đến với bạn đọc qua nhiều nền tảng.

Theo TS Vũ Thùy Dương, Trưởng khoa Xuất bản (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), với dân số trẻ cùng tỷ lệ sử dụng internet và điện thoại thông minh cao, Việt Nam có tiềm năng phát triển thị trường nội dung số, đặc biệt là sách điện tử và sách nói.

Sự phổ biến của mạng xã hội và video trực tuyến cũng cho thấy nhu cầu tiêu thụ nội dung số đang gia tăng. Bên cạnh đó, số hóa di sản tri thức và ứng dụng AI mở ra cơ hội bảo tồn, khai thác kho nội dung tiếng Việt, đồng thời giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới.

PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật nhận định từ năm 2020 đến nay, chuyển đổi số trong ngành đã ghi nhận những bước tiến về nhận thức, thể chế, hạ tầng công nghệ và phương thức tổ chức hoạt động.

Chuyển đổi số đang tạo cơ hội để ngành Xuất bản nâng cao năng suất, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và cải thiện trải nghiệm bạn đọc. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, quá trình này cần được triển khai đồng bộ từ tư duy, công nghệ, quy trình đến thể chế và nguồn nhân lực.

Khi đó, ngành Xuất bản không chỉ dừng ở việc cung cấp sách mà còn có thể từng bước trở thành lĩnh vực kiến tạo, cung cấp dịch vụ tri thức số, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận tri thức ngày càng đa dạng trong kỷ nguyên công nghệ.