Luật Phát triển đô thị có hiệu lực: Mở thêm không gian cho văn hóa, du lịch

VHO - Từ hôm nay 1.10, Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 chính thức có hiệu lực, tạo khung pháp lý mới cho phát triển các đô thị thuộc phạm vi điều chỉnh. Đáng chú ý, luật dành riêng một nhóm chính sách cho văn hóa, thể thao, du lịch, mở thêm cơ chế huy động nguồn lực bảo tồn di sản, phát triển kinh tế đêm và các sản phẩm du lịch.

Một đạo luật mới cho cách phát triển đô thị

Luật Phát triển đô thị được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 24.8.2026 với 465/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, tương đương 93% tổng số đại biểu Quốc hội. Luật gồm 5 chương, 66 điều và có hiệu lực từ ngày 1.10.2026; riêng khoản 4 Điều 7 đã có hiệu lực từ ngày 1.9.2026.

Đây là lần đầu Việt Nam có một đạo luật riêng về phát triển đô thị, thay vì các cơ chế liên quan được quy định phân tán trong nhiều luật và nghị quyết khác nhau.

Theo Cổng Thông tin điện tử Quốc hội, luật hướng tới xác lập các cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị, đồng thời tăng cường công khai, minh bạch, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm của địa phương trong tổ chức thực hiện.

Phạm vi của luật cũng cần được hiểu chính xác. Luật quy định cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển thành phố là đô thị loại đặc biệt, các thành phố khác và khu kinh tế đặc biệt. TP.HCM và các thành phố khác là đô thị đặc biệt được áp dụng cơ chế, chính sách phát triển đô thị đặc biệt theo luật; Hà Nội thực hiện theo Luật Thủ đô. Các thành phố không thuộc nhóm này được áp dụng một số cơ chế theo phạm vi luật quy định và tùy chủ trương, điều kiện, năng lực thực thi của từng địa phương.

Điểm mới nằm ở cách tiếp cận: đô thị không chỉ được nhìn như không gian của nhà ở, giao thông và hạ tầng kỹ thuật, mà còn là không gian tạo ra giá trị kinh tế, văn hóa, xã hội và trải nghiệm.

Trong quá trình Quốc hội thảo luận, các đại biểu đã đặt vấn đề bảo đảm môi trường sống, giao thông đô thị, phát triển văn hóa và giáo dục trong nền tảng chung của phát triển đô thị. Điều này cho thấy yêu cầu về một đô thị đáng sống được đặt song song với mục tiêu tăng trưởng.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn từng nhấn mạnh khi cho ý kiến về dự án luật rằng mục tiêu không phải “hợp thức hóa” các cơ chế đặc thù, mà là kiến tạo khuôn khổ pháp lý đủ tầm để dẫn dắt phát triển đô thị trong nhiều năm tới.

Với hiệu lực của luật từ ngày 1.10, câu chuyện đáng quan tâm vì thế không chỉ là thêm những cơ chế nào cho đầu tư, mà là những cơ chế đó sẽ làm thay đổi không gian đô thị và đời sống văn hóa, du lịch như thế nào.

Văn hóa, di sản, kinh tế đêm được đặt vào bài toán phát triển đô thị

Một điểm đáng chú ý của Luật Phát triển đô thị là dành riêng Mục 4 Chương II cho “Phát triển văn hóa, thể thao, du lịch, giáo dục, đào tạo, y tế, an sinh xã hội”.

Tại Điều 26, HĐND thành phố được quy định thẩm quyền ban hành cơ chế, chính sách khuyến khích, huy động nguồn lực xã hội hóa, sử dụng tài sản công và ngân sách thành phố để bảo vệ, phát triển văn hóa, thể thao, du lịch; hỗ trợ tổ chức, cá nhân tôn tạo, bảo vệ khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử và công trình kiến trúc có giá trị. Luật cũng đề cập việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số.

Đây là thay đổi đáng chú ý bởi nguồn lực cho văn hóa, di sản không chỉ được đặt trong câu chuyện bảo tồn, mà được gắn với cơ chế huy động nguồn lực của đô thị.

Luật đồng thời cho phép thành phố quy định cơ chế, chính sách về kinh tế ban đêm; khu phát triển thương mại, văn hóa, thể thao; trung tâm, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa; tổ hợp sáng tạo văn hóa và các loại hình thiết chế văn hóa, thể thao khác.

Với du lịch, HĐND thành phố có thể quy định cơ chế hỗ trợ phát triển mô hình dịch vụ du lịch, sản phẩm du lịch và hoạt động du lịch; đồng thời có thẩm quyền quy định tên gọi, tiêu chí và thủ tục công nhận một số loại cơ sở lưu trú du lịch chưa được quy định trong hệ thống tiêu chuẩn phân loại, xếp hạng cơ sở lưu trú du lịch quốc gia.

Một nội dung khác có ý nghĩa trực tiếp với bảo tồn là thành phố có thể quyết định danh mục di sản, khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử, công trình kiến trúc và các công trình có giá trị cần tập trung nguồn lực để bảo vệ, phát huy giá trị.

Như vậy, nếu trước đây quy hoạch đô thị thường được nhìn chủ yếu từ đất đai, dân số, giao thông và hạ tầng, thì khung pháp lý mới mở rộng cách tiếp cận sang những “tài sản mềm” của đô thị.

Một khu phố lịch sử, một công trình kiến trúc, một không gian văn hóa, một lễ hội hay một khu vực có bản sắc riêng có thể trở thành một phần của chiến lược phát triển kinh tế ban đêm, công nghiệp sáng tạo hoặc sản phẩm du lịch.

Điều này cũng phù hợp với định hướng mới của ngành du lịch. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22.8.2026 của Bộ Chính trị xác định văn hóa, di sản, cảnh quan thiên nhiên và ẩm thực là những lợi thế khác biệt của du lịch Việt Nam; đồng thời yêu cầu lấy chất lượng, bản sắc và trải nghiệm khác biệt làm phương thức cạnh tranh chủ đạo.

Nếu được triển khai đồng bộ, đô thị có thể chuyển từ tư duy “bảo tồn một di sản” sang “tạo lập hệ sinh thái văn hóa - du lịch” xung quanh di sản; từ một không gian chỉ phục vụ cư dân ban ngày sang không gian có hoạt động văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực và dịch vụ vào ban đêm.

Đây cũng là nơi giao nhau giữa văn hóa và du lịch: di sản không chỉ được giữ lại, mà phải được bảo vệ trong quá trình khai thác để tạo ra giá trị kinh tế và trải nghiệm.

Từ đô thị ven sông, ven biển đến những cực tăng trưởng du lịch mới

Luật Phát triển đô thị không chỉ tạo cơ chế cho văn hóa và du lịch trong không gian đô thị hiện hữu, mà còn mở ra những hướng phát triển mới gắn với hành lang sông, ven biển, đảo và các khu kinh tế đặc biệt.

Một trong những nội dung mới là cơ chế thúc đẩy phát triển khu đô thị lấn biển. Luật yêu cầu các dự án loại này phải phù hợp với quy hoạch, đồng bộ hạ tầng và đánh giá đầy đủ điều kiện tự nhiên, địa chất, thủy văn, hải văn, hệ sinh thái, đa dạng sinh học và tác động đến khu vực lân cận. Đồng thời phải bảo đảm không gian công cộng và quyền tiếp cận biển của người dân.

Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý khi nhìn từ góc độ du lịch. Không gian ven biển trong quy hoạch mới không chỉ là quỹ đất để phát triển dự án nghỉ dưỡng, mà còn phải gắn với hạ tầng công cộng, cảnh quan, môi trường và quyền tiếp cận biển.

Ở chiều ngược lại, luật đưa các dự án có khả năng tạo hệ sinh thái du lịch quy mô lớn vào danh mục ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược. Trong đó có dự án khu phức hợp giải trí nghỉ dưỡng với lưu trú phục vụ khách du lịch đạt chuẩn tối thiểu 5 sao, dịch vụ nghỉ dưỡng cao cấp, kết hợp mua sắm, vui chơi giải trí, y tế chuyên sâu hoặc hạ tầng giao thông kết nối tại hành lang sông, hành lang ven biển, đảo, với quy mô vốn từ 30.000 tỉ đồng trở lên.

Danh mục này cũng bao gồm công viên văn hóa hoặc công viên chuyên đề có quy mô vốn từ 6.000 tỉ đồng; riêng tại các đặc khu, luật ưu tiên một số dự án như bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt từ 800 tỉ đồng, bến tàu khách, tàu hàng từ 2.000 tỉ đồng và các công trình giao thông kết hợp thương mại, dịch vụ từ 3.000 tỉ đồng.

Điều này tạo ra khả năng hình thành những tổ hợp mà trước đây thường được quy hoạch tách rời: đô thị - nghỉ dưỡng - văn hóa - giải trí - thương mại - giao thông.

Tuy nhiên, việc mở không gian đầu tư cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng quy hoạch. Với đô thị ven biển, nếu phát triển chỉ dựa vào bất động sản nghỉ dưỡng mà thiếu không gian công cộng, bảo vệ hệ sinh thái và bản sắc địa phương, lợi thế du lịch có thể bị suy giảm.

Tương tự, với di sản đô thị, việc đưa di sản vào sản phẩm du lịch cần đi cùng giới hạn khai thác, bảo tồn kiến trúc và sự tham gia của cộng đồng. Mục tiêu cuối cùng không phải biến mọi không gian có giá trị thành điểm tham quan, mà tạo ra một đô thị trong đó văn hóa và cảnh quan trở thành nền tảng của chất lượng sống và sức hấp dẫn du lịch.

Việc Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1796/QĐ-TTg ngày 17.9.2026 về Kế hoạch triển khai thi hành Luật Phát triển đô thị cho thấy giai đoạn từ 1.10 sẽ chuyển trọng tâm từ xây dựng pháp luật sang tổ chức thực hiện.

Đây cũng là giai đoạn quyết định việc những cơ chế mới có thực sự biến thành không gian văn hóa, sản phẩm du lịch, công viên, phố đi bộ, kinh tế đêm, các trung tâm sáng tạo hay chỉ dừng lại ở những quy định trên giấy.

Với du lịch, giá trị lớn nhất của Luật Phát triển đô thị có thể không nằm ở việc tạo thêm bao nhiêu dự án, mà ở khả năng hình thành một tư duy mới: quy hoạch đô thị phải tính đến văn hóa, di sản, cảnh quan và trải nghiệm như những nguồn lực phát triển.

Khi đó, một đô thị có thể vừa là nơi để sống, vừa là nơi để khám phá; vừa tạo ra tăng trưởng kinh tế, vừa bảo tồn được ký ức, bản sắc và những giá trị khiến một thành phố trở nên khác biệt.