Luật Phát triển đô thị mở dư địa cho những mô hình đô thị mới

VHO - Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 24.8.2026, có hiệu lực từ ngày 1.10.2026, được kỳ vọng tạo khung pháp lý mới cho các đô thị đặc biệt, thành phố và khu kinh tế đặc biệt phát triển theo hướng linh hoạt, có trọng tâm và khai thác tốt hơn các nguồn lực mới.

Trao thêm dư địa cho đô thị đặc biệt

Một điểm đáng chú ý của Luật là thiết lập hệ thống cơ chế, chính sách riêng nhằm thúc đẩy các thành phố là đô thị đặc biệt phát triển đồng bộ về thể chế, hạ tầng, kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, nguồn lực và liên kết vùng.

TP.HCM và thành phố khác là đô thị đặc biệt được áp dụng trực tiếp các cơ chế theo Luật; Hà Nội thực hiện theo Luật Thủ đô. Với các thành phố khác, Luật cũng cho phép áp dụng một số cơ chế, chính sách nhất định theo phạm vi được quy định.

Điểm mới không chỉ nằm ở việc bổ sung chính sách ưu đãi, mà còn ở cách tổ chức không gian phát triển. Luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình; đồng thời mở rộng thẩm quyền trong xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật và thí điểm cơ chế, chính sách, thử nghiệm có kiểm soát.

Cách tiếp cận này tạo thêm dư địa để các đô thị lớn xử lý những vấn đề đặc thù thay vì áp dụng một mô hình quản lý giống nhau cho mọi địa phương.

Từ đô thị đến trung tâm tài chính, khu thương mại tự do

Luật đặt cơ sở pháp lý cho một loạt lĩnh vực được xem là động lực tăng trưởng mới, trong đó có trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, kinh tế biển, khu đô thị lấn biển, hạ tầng năng lượng, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đáng chú ý, văn hóa và du lịch cũng được đặt trong nhóm lĩnh vực phát triển của đô thị đặc biệt, cùng với giáo dục, y tế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và thu hút nhà đầu tư chiến lược.

Điều này cho thấy tư duy phát triển đô thị trong Luật không dừng ở mở rộng không gian xây dựng hay đầu tư hạ tầng. Đô thị được nhìn như một hệ sinh thái kinh tế - xã hội, trong đó hạ tầng, dịch vụ, nguồn nhân lực, công nghệ và các ngành kinh tế mới phải được phát triển đồng thời.

Đây cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để các đô thị lớn tìm kiếm những mô hình tăng trưởng mới, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào đất đai và mở rộng không gian đô thị.

Lần đầu thiết kế khung cho khu kinh tế đặc biệt

Một nội dung đáng chú ý khác là Luật dành riêng một chương quy định về khu kinh tế đặc biệt. Theo đó, xã, phường hoặc đặc khu có vị trí chiến lược, có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên, cùng các điều kiện về không gian, dân số và diện tích, có thể được công nhận là khu kinh tế đặc biệt. Chính phủ quyết định công nhận sau khi có chủ trương của cấp có thẩm quyền.

Khi được xác lập, khu kinh tế đặc biệt có cơ chế riêng về tổ chức bộ máy, quy hoạch, xây dựng, phát triển kết cấu hạ tầng, huy động nguồn lực, kinh tế biển, khu phi thuế quan và hoạt động kinh doanh hàng miễn thuế.

Đáng chú ý, Luật còn xác định các lĩnh vực ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược tại khu kinh tế đặc biệt như logistics, khu phi thuế quan, công nghệ cao, kinh tế biển, cảng biển, du thuyền, du lịch nghỉ dưỡng cao cấp, năng lượng sạch, giáo dục, y tế và công nghiệp công nghệ cao.

Như vậy, từ ngày 1.10.2026, pháp luật Việt Nam có thêm một khung pháp lý riêng để hình thành những không gian phát triển có tính chất đặc biệt, được tổ chức và vận hành với cơ chế linh hoạt hơn.

Cơ chế đặc thù đi cùng trách nhiệm giải trình

Trao thêm quyền và cơ chế đặc thù đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về kiểm soát quyền lực. Luật quy định việc triển khai các cơ chế, chính sách phải chịu sự giám sát, thanh tra, kiểm tra và thực hiện trách nhiệm giải trình.

Đây là điểm có ý nghĩa trong bối cảnh các đô thị lớn đang được trao thêm thẩm quyền để chủ động xử lý những vấn đề phát triển. Cơ chế đặc thù vì vậy không chỉ được hiểu là thêm ưu đãi hay thêm nguồn lực, mà còn là một phương thức quản trị mới: địa phương được chủ động hơn, nhưng phải đi cùng khả năng kiểm soát, minh bạch và chịu trách nhiệm về kết quả.

Với 5 chương, 66 điều, Luật Phát triển đô thị 2026 tạo một khung pháp lý mới cho quá trình chuyển từ tư duy “quản lý đô thị” sang “kiến tạo không gian phát triển”, trong đó đô thị đặc biệt, khu kinh tế đặc biệt và các mô hình kinh tế mới được đặt trong một cấu trúc chính sách thống nhất.