Bản sắc văn hóa đô thị là nguồn lực tăng trưởng, không phải là chi phí phát triển

VHO - Đại biểu Quốc hội Phan Thị Thùy Linh đề nghị dự án Luật Phát triển đô thị bổ sung nguyên tắc: Khi cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị phải nhận diện, đánh giá và có phương án bảo tồn đối với công trình kiến trúc có giá trị, cảnh quan đặc trưng và không gian văn hóa cộng đồng; đồng thời bổ sung cơ chế thúc đẩy công nghiệp văn hóa và du lịch đô thị.

Ngày 7.8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại Tổ về các dự án: Luật Phát triển đô thị; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật có liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ.

Thảo luận tại Tổ 3, đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội (ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) cho rằng, một đô thị đặc biệt được đo không chỉ bằng số cơ chế mà Quốc hội trao, mà bằng việc mỗi người dân sống ở đó được học hành, chăm sóc sức khỏe và thụ hưởng đời sống văn hóa ngày một tốt hơn.

Đại biểu bày tỏ tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển đô thị; nhất trí với Tờ trình của Chính phủ, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Đây là đạo luật có ý nghĩa chiến lược, trực tiếp thể chế hóa Nghị quyết số 09 của Bộ Chính trị, đồng thời tạo khuôn khổ pháp lý chung cho các đô thị động lực của cả nước.

Đại biểu cũng tán thành cấu trúc 3 khung chính sách của dự thảo: Đô thị đặc biệt mà trọng tâm là Thành phố Hồ Chí Minh, các thành phố khác được hưởng một số cơ chế, chính sách trong giới hạn nhất định...; cho rằng cách thiết kế này chấm dứt tình trạng mỗi địa phương một Nghị quyết đặc thù, bảo đảm tính hệ thống của pháp luật.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh 4 ý nghĩa của dự án luật đối với phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, qua đó kiến nghị một số nội dung cần sửa đổi, bổ sung.

Thứ nhất, đây là đạo luật tác động trực tiếp đến tăng trưởng quốc gia, nên tiêu chí nhận diện đô thị đặc biệt phải thật rõ. Điều 2 của dự thảo mô tả đô thị đặc biệt bằng những cụm từ mang tính định tính như “tầm quốc tế”, “mang tính biểu tượng”.

“Tôi đề nghị bổ sung nhóm tiêu chí định lượng, trong đó bên cạnh chỉ tiêu kinh tế cần có chỉ tiêu xã hội: quy mô và mật độ dân số thực tế cư trú (gồm cả dân số vãng lai và lao động nhập cư), năng lực cung ứng dịch vụ giáo dục, y tế tính trên đầu dân, mức độ tập trung các thiết chế văn hóa, thể thao, khoa học cấp quốc gia.

Một đô thị chỉ thực sự đặc biệt khi vừa là trung tâm kinh tế, vừa là trung tâm tri thức, văn hoá và dịch vụ xã hội của vùng và của cả nước. Nếu tiêu chí chỉ nghiêng về kinh tế, chúng ta sẽ khuyến khích các địa phương chạy theo chỉ số tăng trưởng mà bỏ quên hạ tầng xã hội”, đại biểu kiến nghị.

Thứ hai, giá trị lớn nhất của đạo luật là tính ổn định và khả năng dự báo của môi trường pháp lý. Việc nâng từ Nghị quyết lên đạo luật chính là chuyển từ tư duy cho phép làm thử sang kiến tạo khuôn khổ phát triển dài hạn.

Đại biểu cho rằng, phân cấp mạnh là đúng, nhưng phải là phân cấp có nguyên tắc, không phải ủy quyền trọn gói. Vì vậy, đại biểu đề nghị làm rõ điều khoản chuyển tiếp, xác định cụ thể ngay trong luật hoặc phụ lục kèm theo đối với từng nghị quyết đặc thù đang có hiệu lực.

Thứ ba, phát triển đô thị đặc biệt chính là phát triển năng lực an sinh của cả vùng, nên hạ tầng xã hội phải được xác lập thành một cấu phần chính sách của luật. Đầu tư cho hạ tầng xã hội của đô thị đặc biệt không phải là ưu ái một địa phương, mà là đầu tư cho năng lực phục vụ của cả vùng.

Vì vậy, về quy hoạch tổng thể thành phố tại Điều 9, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị bổ sung một nguyên tắc bắt buộc, đó là quy hoạch phải xác định rõ chỉ tiêu và quỹ đất tối thiểu dành cho hạ tầng xã hội (như: trường học công lập, cơ sở y tế, thiết chế văn hóa, thể thao, không gian công cộng, không gian vui chơi cho trẻ em và thanh niên); đồng thời quy định trách nhiệm bàn giao đồng bộ hạ tầng xã hội trước hoặc cùng thời điểm đưa khu đô thị vào sử dụng.

“Từ đó, tôi đề nghị bổ sung một mục riêng về cơ chế phát triển hạ tầng xã hội, gồm 4 nội dung bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ giáo dục, y tế, văn hóa theo nơi cư trú thực tế, không phụ thuộc tình trạng đăng ký thường trú; cho phép ban hành quy chuẩn riêng về cơ sở giáo dục, y tế trong khu vực nội đô mật độ cao, tính theo diện tích sàn thay vì diện tích đất; ưu tiên chuyển đổi trụ sở, cơ sở nhà đất dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính cho giáo dục, y tế, văn hóa - thể thao; cơ chế ưu đãi riêng, khả thi cho đầu tư đối tác công tư trong lĩnh vực xã hội, vì bản chất thu hồi vốn khác hẳn hạ tầng giao thông”, đại biểu đề xuất.

Thứ tư, bản sắc văn hóa đô thị là nguồn lực tăng trưởng, không phải là chi phí phát triển. Dự thảo dành nhiều dung lượng cho cơ chế đầu tư, quy hoạch, chỉnh trang nhưng còn ít quy định về ứng xử với di sản, trong khi tốc độ tái thiết càng nhanh thì nguy cơ mất di sản kiến trúc, cảnh quan và ký ức đô thị càng lớn.

Với phân tích nêu trên, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc: Khi cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị phải nhận diện, đánh giá và có phương án bảo tồn đối với công trình kiến trúc có giá trị, cảnh quan đặc trưng và không gian văn hóa cộng đồng; đồng thời bổ sung cơ chế thúc đẩy công nghiệp văn hóa và du lịch đô thị (không gian sáng tạo, tổ hợp văn hóa - nghệ thuật, kinh tế ban đêm gắn với quản lý an ninh trật tự). Đây chính là dư địa tăng trưởng mà Thành phố Hồ Chí Minh có lợi thế vượt trội nhưng chưa khai thác tương xứng.

Với 4 luận điểm phân tích nêu trên, đại biểu Phan Thị Thùy Linh tán thành trình Quốc hội thông qua dự án luật theo trình tự rút gọn tại kỳ họp này, hiệu lực từ ngày 1.10.2026; đồng thời lưu ý chất lượng phải được đặt cao hơn tiến độ và ngay sau khi luật được thông qua, Chính phủ cần khẩn trương ban hành đầy đủ văn bản quy định chi tiết, bởi khâu quyết định thành công là tổ chức thực hiện.