Đô thị hai tầng: Khi giao thông, hạ tầng và dịch vụ phải “chia tầng” thế nào?

VHO - Từ chỗ chủ yếu khai thác mặt bằng, Hà Nội đang chuyển sang tư duy tổ chức đô thị theo chiều đứng, với không gian ngầm, mặt đất, trên cao và không gian tầm thấp cùng tham gia vào cấu trúc phát triển. Nhưng bài toán không phải đơn giản là xây thêm một tầng giao thông hay đào thêm tầng hầm, mà là phân bổ chức năng thế nào để các tầng bổ trợ cho nhau, giảm áp lực lên mặt đất và nâng chất lượng sống.

Từ đô thị một mặt phẳng sang không gian đa tầng

“Đô thị hai tầng” là cách gọi dễ hình dung, nhưng khái niệm được Hà Nội chính thức sử dụng trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm là “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”. Quy hoạch xác định chuyển từ khai thác không gian chủ yếu trên mặt bằng sang khai thác hiệu quả tài nguyên không gian theo chiều đứng, đồng thời tích hợp nhiều giá trị trong cùng một đơn vị diện tích.

Điểm thay đổi lớn nhất nằm ở việc mặt đất không còn là không gian duy nhất để giải quyết mọi nhu cầu đô thị.

Theo quy hoạch được phê duyệt tại Quyết định 2512/QĐ-UBND ngày 13.5.2026, không gian ngầm được tổ chức thành nhiều lớp, phục vụ giao thông, hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe, thương mại - dịch vụ, lưu trữ nước và các công trình chiến lược. Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2045, tỷ lệ xây dựng không gian ngầm tại khu vực đô thị trung tâm đạt tối thiểu 20% diện tích đất và đến năm 2065 khoảng 40%.

Trong khi đó, không gian trên cao và không gian tầm thấp cũng được đưa vào bài toán quy hoạch. Thành phố nghiên cứu khai thác không gian tầm thấp dưới 3.000m cho các hoạt động kinh tế, giao thông thông minh và những phương tiện công nghệ mới như drone, logistics bằng thiết bị bay hoặc taxi bay.

KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, phân tích trên Nhân Dân rằng “đa tầng” là tổ chức không gian theo chiều đứng, trong đó tầng ngầm có thể đảm nhận metro, hạ tầng kỹ thuật, chống úng ngập; mặt đất ưu tiên giao thông công cộng, không gian công cộng và tiện ích; các tầng cao hơn dành cho những chức năng phù hợp. Theo ông, cấu trúc này cần được nhìn nhận như “xương sống” của đồ án quy hoạch mới.

Như vậy, mục tiêu của đô thị đa tầng không phải xếp chồng công trình, mà là phân công chức năng giữa các lớp không gian.

Giao thông: Đường nào xuống đất, đường nào ở mặt đất?

Giao thông sẽ là lĩnh vực thể hiện rõ nhất sự thay đổi này.

Ở tầng ngầm, ưu tiên quan trọng nhất là đường sắt đô thị và các tuyến giao thông khối lượng lớn, kết hợp với bãi đỗ xe, lối đi bộ và các đầu mối trung chuyển. Tại những khu vực mật độ cao, việc kết nối trực tiếp ga metro với không gian thương mại, dịch vụ, bãi đỗ xe và mạng lưới đi bộ sẽ tạo ra một hệ thống giao thông thay vì những công trình tách biệt.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô xác định TOD - phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng - là một trong những hướng tích hợp chủ đạo. Hà Nội dự kiến hình thành khoảng 5-10 trung tâm TOD cấp quốc gia, liên vùng; 20-30 trung tâm TOD cấp thành phố và 120-150 điểm TOD cấp khu vực.

Điều này cho thấy “chia tầng” giao thông phải đi cùng chia lại cấu trúc đô thị.

Một ga metro không nên chỉ là nơi hành khách xuống tàu. Xung quanh nhà ga cần có không gian đi bộ, xe buýt kết nối, dịch vụ thiết yếu, thương mại, bãi đỗ xe và các chức năng đô thị khác. Khi đó, người dân có thể hoàn thành nhiều nhu cầu ngay tại khu vực TOD thay vì tiếp tục sử dụng ô tô, xe máy để di chuyển giữa những khu vực chức năng cách xa nhau.

Ở mặt đất, vai trò cần được thay đổi theo hướng ưu tiên con người, giao thông công cộng và không gian công cộng. Khi một phần giao thông được đưa xuống dưới đất hoặc tổ chức ở các hành lang phù hợp, mặt đất có thêm dư địa cho cây xanh, quảng trường, đường đi bộ, xe đạp và các hoạt động cộng đồng.

KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, cho rằng việc mở rộng không gian phát triển sẽ giúp giảm sức ép lên Hà Nội, trong đó có áp lực về giao thông, thoát nước, cấp nước và cây xanh. Ông nhìn nhận cấu trúc mới theo hướng mở rộng không gian thay vì tiếp tục dồn nén vào khu vực nội đô vốn đã quá tải.

Đặc biệt, đường trên cao cũng cần được nhìn nhận lại. Không phải cứ thiếu mặt bằng là đưa đường lên cao. Mỗi tuyến phải được đặt trong tổng thể cảnh quan, khả năng kết nối và tác động tới các khu dân cư bên dưới. Nếu một tầng giao thông mới lại tạo ra một “bức tường” chia cắt khu phố, hiệu quả của việc mở thêm không gian sẽ bị triệt tiêu.

Hạ tầng và dịch vụ: Không gian ngầm không chỉ để “giấu” giao thông

Nếu giao thông là chức năng dễ nhìn thấy nhất của đô thị đa tầng thì hạ tầng kỹ thuật mới là phần quyết định khả năng vận hành.

Hệ thống cấp nước, thoát nước, điện, viễn thông, thu gom chất thải, hào kỹ thuật, kho vận và các công trình phục vụ phòng chống ngập phải được tính toán ngay từ quy hoạch, thay vì mỗi dự án tự xử lý một phần.

Quy hoạch Hà Nội đã đặt vấn đề kết hợp không gian ngầm với các hệ thống bể chứa nước, thoát nước đa năng, bãi đỗ xe và công viên, đặc biệt tại những khu vực TOD. Thành phố cũng định hướng đưa tỉ lệ ngầm hóa khu vực lõi đô thị lên trên 40%.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng Hà Nội chưa khai thác hết tiềm năng không gian ngầm để chia sẻ “gánh nặng” với hạ tầng mặt đất. Theo ông, muốn phát triển không gian ngầm phải có quy hoạch đầy đủ, dữ liệu tốt và một hệ thống quy định đồng bộ.

Đáng chú ý, trong một tọa đàm mới đây, ông Nghiêm nhấn mạnh không gian đa tầng phải được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa không gian ngầm, mặt đất và trên cao, đồng thời cảnh báo nguy cơ dàn trải nguồn lực nếu không có cách tiếp cận tổng thể.

Còn dịch vụ đô thị cần được tổ chức theo nguyên tắc nơi nào tập trung nhu cầu thì nơi đó phải có khả năng tiếp cận đa tầng.

Chẳng hạn, tại một ga metro lớn có thể tổ chức bãi đỗ xe dưới đất; tầng kết nối là hành lang đi bộ và thương mại; mặt đất là quảng trường, cây xanh, xe buýt và xe đạp; các tầng trên là văn phòng, nhà ở hoặc dịch vụ. Người dân có thể chuyển đổi phương thức di chuyển và tiếp cận nhiều dịch vụ mà không phải vượt qua hàng loạt tuyến đường dành cho xe cơ giới.

Khi đó, không gian ngầm không còn là phần “ẩn” của đô thị mà trở thành một tầng dịch vụ mới.

KTS Trần Huy Ánh cũng cho rằng các công trình ngầm nếu được nghiên cứu hợp lý có thể giúp giải phóng không gian mặt đất, từ đó tăng diện tích dành cho người đi bộ, cây xanh và hoạt động cộng đồng. Ông nhấn mạnh không gian ngầm cần được thiết kế thân thiện với mặt đất và bầu trời, thay vì tạo ra một hệ thống tách biệt với đời sống đô thị.

“Chia tầng” nhưng không được chia cắt đô thị

Đây là bài toán khó nhất.

Một đô thị đa tầng chỉ hiệu quả khi các tầng được kết nối thành một hệ thống. Nếu metro nằm sâu dưới đất nhưng thiếu lối tiếp cận thuận tiện; bãi đỗ xe ngầm không kết nối với giao thông công cộng; hạ tầng kỹ thuật nằm chồng chéo; hoặc đường trên cao chia cắt khu dân cư, đô thị sẽ chỉ có thêm công trình chứ chưa chắc có thêm chất lượng.

Thách thức còn nằm ở địa chất, thủy văn, phòng cháy chữa cháy, cứu hộ, bảo trì và quyền khai thác không gian. Không gian dưới lòng đất là tài nguyên hữu hạn; một công trình xây dựng hôm nay có thể hạn chế khả năng phát triển metro, đường hầm kỹ thuật hoặc hệ thống thoát nước trong nhiều thập kỷ sau.

Bởi vậy, bản đồ quy hoạch đô thị tương lai không thể chỉ có mặt bằng 2D. Thành phố cần cơ sở dữ liệu không gian ba chiều, xác định rõ công trình nào nằm ở độ sâu nào, tầng nào dành cho chức năng gì, hành lang kỹ thuật ở đâu và trách nhiệm quản lý thuộc về cơ quan nào.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm từng nhấn mạnh yêu cầu về “an toàn không gian ngầm” trong nhóm các vấn đề an ninh phi truyền thống cần được đưa vào quy hoạch dài hạn. Theo ông, những vấn đề như an ninh nguồn nước, biến đổi khí hậu, an toàn không gian ngầm phải được cụ thể hóa thành giải pháp quy hoạch, thay vì chỉ dừng ở khái niệm.

KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cũng cho rằng để quy hoạch không chỉ dừng ở bản vẽ, Hà Nội cần một mô hình quản trị tương ứng, trong đó phải cụ thể hóa phân quyền, tài chính đô thị, quản trị dữ liệu và sự tham gia của cộng đồng.

Đây là điểm quyết định thành bại của mô hình đa tầng.

Tầng ngầm nên gánh những chức năng cần giải phóng mặt đất: metro, hạ tầng kỹ thuật, bãi đỗ xe, một phần logistics và các công trình dịch vụ phù hợp.

Tầng mặt đất cần được trả lại nhiều hơn cho con người, giao thông công cộng, cây xanh, quảng trường và không gian cộng đồng.

Tầng trên cao chỉ phát triển ở những nơi phù hợp, gắn với các cực TOD và không tạo thêm rào cản không gian.

Còn không gian tầm thấp cần được quản lý như một tài nguyên mới, với hành lang và quy tắc an toàn rõ ràng.

Như vậy, “đô thị hai tầng” thực chất không phải câu chuyện đưa mọi thứ xuống lòng đất hoặc dựng mọi thứ lên cao. Đó là quá trình phân bổ lại không gian đô thị theo chiều đứng để mỗi tầng đảm nhận một nhóm chức năng, sau đó kết nối chúng thành một hệ thống thống nhất.

Với Hà Nội, khi Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã chính thức đặt cấu trúc “đa tầng, đa lớp” vào chiến lược phát triển, câu hỏi quan trọng nhất trong giai đoạn tới không còn là có khai thác không gian ngầm hay không, mà là khai thác ở đâu, cho chức năng gì, kết nối với mặt đất thế nào và quản trị toàn bộ hệ thống ra sao.

Nếu giải được bài toán đó, đô thị đa tầng mới thực sự trở thành cách mở rộng không gian phát triển mà không tiếp tục lấy thêm đất, cây xanh và không gian sống của người dân.