Xây dựng hạ tầng giao thông cần bảo vệ di sản

VHO - Ngày càng có nhiều dự án hạ tầng giao thông và đây là yêu cầu tất yếu của quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế, như đường sắt tốc độ cao, mở rộng nhiều hướng tuyến, cầu đường mới. Ý nghĩa của nó thì đã rõ, nhưng gần đây lại xuất hiện nhiều câu chuyện khiến dư luận hết sức băn khoăn, đó là không ít dự án hạ tầng giao thông băng cắt, đâm xuyên qua khu vực di tích.

Với hệ thống di tích dày đặc như nước ta, mỗi dự án hạ tầng sẽ đối diện với câu hỏi: Làm thế nào để phát triển mà không đánh đổi những giá trị văn hóa đã được các thế hệ gìn giữ?

Câu chuyện dự án cầu và đường ĐT.623B đoạn qua Thạch Nham (Quảng Ngãi) trong thiết kế được duyệt đi ngang qua di tích kiến trúc quốc gia Trường Luỹ, là một ví dụ nữa để các bên cần suy ngẫm. Đây không phải là vấn đề lựa chọn giữa “di tích” hay “phát triển”. Sự cốt lõi là tư duy phát triển phải thay đổi: Hạ tầng giao thông cần được thiết kế để thích ứng với di sản, chứ không thể mặc nhiên coi di sản là vật cản cần loại bỏ. Một cây cầu có thể xây mới, một tuyến đường có thể điều chỉnh, thậm chí một phương án giao thông có thể thay đổi theo điều kiện thực tế. Nhưng một di tích bị phá hủy hay bị xâm phạm nghiêm trọng thì không thể khôi phục nguyên trạng. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở vật liệu, kiến trúc hay khuôn viên của một công trình. Đó còn là ký ức lịch sử, dấu tích của cộng đồng và bằng chứng vật chất giúp thế hệ hôm nay hiểu được mình đã đi qua những chặng đường nào.

Bởi vậy, khi một dự án giao thông có nguy cơ tác động đến di sản, câu hỏi đầu tiên không nên là “có thể giải phóng di tích để làm đường hay không”, mà phải là “có thể thiết kế lại dự án như thế nào để giảm thiểu hoặc tránh tác động đến di sản?”. Trên thực tế, hạ tầng giao thông và bảo tồn hoàn toàn không phải hai mục tiêu đối lập. Nhiều đô thị trên thế giới đã chứng minh rằng đường sá, cầu cống, đường sắt có thể cùng tồn tại với các khu phố cổ, công trình lịch sử và không gian khảo cổ. Điều đó đòi hỏi công tác điều tra, nghiên cứu, quy hoạch phải được thực hiện từ sớm, với đầy đủ dữ liệu về di sản và sự tham gia của các chuyên gia văn hóa, lịch sử, kiến trúc, khảo cổ bên cạnh các chuyên gia giao thông.

Điểm đáng lưu ý, di sản không chỉ là những công trình đã được xếp hạng. Trong quá trình khảo sát để xây dựng công trình, có thể phát hiện những địa điểm, cấu trúc hoặc tầng văn hóa có giá trị chưa được nhận diện đầy đủ. Vì thế, đánh giá tác động của dự án đối với di sản phải được thực hiện thực chất, độc lập và ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, thay vì chờ đến khi dự án đã được quyết định hướng tuyến mới tìm cách xử lý.

Một nguyên tắc quan trọng khác là phải tính đúng giá trị của di sản trong bài toán chi phí, lợi ích của dự án. Nếu chỉ tính chi phí xây dựng thêm một đoạn đường, một cây cầu hay một phương án kỹ thuật mà không tính tổn thất đối với cảnh quan lịch sử, không gian văn hóa và giá trị di tích, bài toán kinh tế ấy sẽ thiếu một phần rất quan trọng. Đặc biệt, không nên coi việc di dời một công trình cổ hoặc “phục dựng” sau khi tháo dỡ là giải pháp tương đương với bảo tồn nguyên trạng. Có những giá trị nằm chính trong mối quan hệ giữa di tích với không gian, địa hình và cảnh quan xung quanh. Một di tích bị tách khỏi môi trường lịch sử của nó có thể vẫn còn hình hài, nhưng đã mất đi một phần ý nghĩa vốn có.

Điều đó không có nghĩa mọi dự án giao thông đều phải dừng lại khi gặp di sản. Nhưng phát triển phải đi cùng trách nhiệm. Trong trường hợp xung đột, cần ưu tiên nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật và quy hoạch để giảm thiểu tác động: Điều chỉnh hướng tuyến, thay đổi quy mô, áp dụng công nghệ thi công phù hợp, tổ chức lại không gian giao thông hoặc lựa chọn phương án đầu tư khác. Cũng cần nâng cao tính minh bạch trong quá trình ra quyết định. Những dự án có khả năng ảnh hưởng đáng kể đến di sản cần được công khai thông tin, lấy ý kiến chuyên gia và cộng đồng một cách thực chất.

Cầu và đường có thể đưa chúng ta đi xa hơn về phía trước. Di sản giúp chúng ta biết mình đã đi từ đâu. Một nền phát triển bền vững không thể buộc hai giá trị ấy phải hy sinh lẫn nhau. Mục tiêu phải là xây dựng hạ tầng hiện đại trong khi vẫn bảo vệ được những di sản làm nên căn tính của mỗi vùng đất, mỗi đô thị. Và muốn được như vậy, ngay từ đầu, công tác điều tra, nghiên cứu, quy hoạch, thiết kế hướng tuyến cần được tổ chức công khai, minh bạch, có sự tham gia của các nhà chuyên môn, chứ không nên khi dự án đã được phê duyệt mới đi xin ý kiến. n