Lời thuyết minh và hiệu ứng nghệ thuật

VHO - Một địa phương kia quyết xây dựng một tượng đài khởi nghĩa thuở xưa mà ai cũng thấy cần thiết phải xây dựng, tiền bạc không thiếu, chỉ còn vấn đề làm sao cho tượng đài phải đạt tới chất lượng nghệ thuật, tạo ấn tượng tốt cho công chúng. Nhiều nhà điêu khắc ra công sáng tạo hình tượng trên cơ sở các tư liệu lịch sử. Một phác thảo lên mô hình một người địa phương cầm đuốc, một người giương cao cái chiêng để gióng, một người cầm giáo, trên đầu họ là lá cờ nghĩa phấp phới, trông thật khí thế.

 Những người tham gia xét duyệt tỏ ý thích phác thảo này. Nhưng một cán bộ hưu trí dự họp phát biểu: Khởi nghĩa có sự tham gia của nhiều thành phần xã hội, nên phác thảo còn rất… thiếu. Mọi người hơi tưng hửng. Người cán bộ hưu trí ấy nói không sai sự thật lịch sử.

Nhà điêu khắc ra sức giải thích về đặc thù của “ngôn ngữ tượng đài” chính là tinh giản, nhân vật phải rất ít, không thể đưa cả một đám đông lên tượng, nhưng người cán bộ hưu trí nhất quyết không nghe. Nhà điêu khắc phải nhượng bộ, bằng cách tạo thêm các hình tượng ở hai cánh cung gắn với đế tượng đài, gần với mặt đất, để cho nó “đủ mặt” các nhân vật. Các nhân vật “đính” vào theo kiểu tượng nửa tròn, có hình nằm mai phục, áp vào dải cánh cung gần với mặt đất. Tượng dựng lên, đương nhiên có khen có chê.

Một nữ cán bộ hưu trí bảo: ”Tượng đài rất đẹp. Nhưng cái dải dưới này sao mà cái hình nó giống mấy con châu chấu quá!”. Bà là người rất tự hào về quê mình, nhưng ăn nói rất bộc trực, không có ý bài bác gì. Từ câu nói của bà, giật mình nhìn lại tượng đài, quả có cảm giác thế thật, về cái phần “thêm” cho nó “đủ” nhân vật. Chưa kể một khi tượng đài có quá nhiều nhân vật, sẽ phân tán sự chú ý đối với nhân vật chính uy nghi trên bệ tượng đài.

Làm tượng đài ngoài trời là để hướng đến công chúng, và cái đích của nghệ thuật là sự thụ cảm của công chúng, chứ không phải lý lẽ của hội đồng thẩm định hay thuyết minh của tác giả. Thiết nghĩ người tổ chức thực hiện chỉ có một cách đúng đắn duy nhất: Lắng nghe. Còn tác giả thì nên tự vấn: Mình biểu đạt thế nào mà người ta lại cảm thấy như vậy?

Tạo hình những cây cầu phần nào đó giống với dựng tượng đài ngoài trời ở chỗ nó gắn liền với cảnh quan có sẵn. Cảnh quan có sẵn chính là cái phông mà “trời” đã tạo tác, các nhà nghệ sĩ ở trần đời nếu muốn tỏ tài năng nghệ thuật của mình, muốn thành “đồng tác giả thứ hai” với “trời” thì phải làm sao cho nó hài hòa với cái mà “đồng tác giả thứ nhất” đã làm trước rồi. Cây cầu là để cho người ta qua lại, và cũng không hiếm trường hợp người ta chỉ nhằm xây dựng sao cho nó khỏi sập, khỏi gãy, mà không chú trọng nhiều đến yếu tố thẩm mỹ. Cái muốn bàn ở đây là các công trình cầu bên cạnh chức năng thực dụng (lưu thông) kiêm chức năng nghệ thuật.

Quả thực đó là mục đích hay, vì các công trình phải góp phần tôn vẻ đẹp của một vùng đất, cây cầu phải khiến vùng đất trở nên đẹp hơn, để làm sao cho mọi người đều cảm thấy phấn khởi tự hào hơn, phải trầm trồ thán phục hơn. Ý tốt là thế, nhưng thực hiện sao cho đạt ý ấy, quả là không hề dễ.

Một địa phương nọ xây dựng một cây cầu có cái khung bằng sắt tròn lượn sóng tựa hình ba quả đồi liên tiếp với đường cong parabola, mà chỗ cong giữa nhô cao hơn. Nhà sáng tạo thuyết minh là thể hiện hình sóng lượn như một đặc thù của địa phương. Nhưng nhiều người trong công chúng lại có cảm giác khác. Họ bảo nó giống hình… con sâu đo. Sâu đo là loài sâu khi đi thì giữa lưng cứ vồng lên, tựa như để đo vậy. Và nhìn lối tạo hình của cầu trên thực địa, quả nhiên rất giống con sâu đo.

Cảm giác ấy là thật, không giống như “nhạc chế” chỉ để đùa vui. Mà tác giả hay hội đồng thẩm định không thể cứ đứng ở cái mố cầu để giải thích với người qua lại rằng, “chúng tôi làm cầu hình con sóng, không phải hình con sâu đo”. Có ý tưởng hay, biểu hiện nó bằng ngôn ngữ nghệ thuật, thực hiện nó sao cho công chúng cảm nhận được đúng ý đồ của mình, bên cạnh tài năng là cả một sựdày công.

Để công nghiệp văn hóa phát triển mạnh mẽ, thiết nghĩ các công trình nghệ thuật ngoài trời phải được tận dụng thành nét đẹp văn hóa, nhưng cần chuẩn bị kỷ lưỡng hơn, nhất là nên công khai lấy ý kiến của công chúng trước khi quyết định thực hiện.